Ο αφηγητής Κουν, εμφανίζεται στην αρχή ως ώριμος άνδρας, να αναλογίζεται τη ζωή του και να προσπαθεί να ανασκευάσει το νόημά της (αν η μοίρα μου καθορίστηκε εξωτερικά, όπως όλων, η εσωτερική μου υπόσταση είναι καταδικό μου έργο, με κατακλύζουν τόσο η γλύκα όσο και η πίκρα της, ενώ φέρω ακέραια την ευθύνη γι’ αυτήν)[1] . Βλέπουμε λοιπόν ότι ο Έρμαν Έσσε από την πρώτη σελίδα ακόμη του μυθιστορήματος διαχωρίζει την προσωπική ευθύνη για το ποιοι είμαστε και ποιοι (>ποιότητα) έχουμε γίνει, από τις χαρές και τις αναποδιές που μας βρίσκουν μοιραία. Γιατί, όπως αναφέρεται ακόμα από την πρώτη παράγραφο, αφού και όταν αποδεχτείς συνειδητά το αναπόφευκτο στη ζωή, στη συνέχεια χτίζεις μόνος σου το πεπρωμένο σου.
Υπάρχει επομένως ο πρωτοπρόσωπος αφηγητής που γυρίζει στο παρελθόν, και ανασυγκροτεί τις μνήμες του, μέσα από μια αναστοχαστική διαδρομή που ξεκινά από τα παιδικά χρόνια· αναδύεται η ανάμνηση ενός παιδιού που δεν ξεχώριζε ιδιαίτερα, έξυπνου, ήρεμου, μέτριων επιδόσεων με μια όμως σπάνια αγάπη για τη μουσική, που την ενθάρρυνε η μαθητεία του στο βιολί. Από έξι-επτά χρονών νιώθει/συνειδητοποιεί ότι η μουσική κρύβει μέσα της μια δύναμη που μπορεί, ανεξάρτητα από τα καλά ή τα άσχημα της ζωής, να κρατήσει την «εσωτερική του ζωή αναλλοίωτη». Η καθαρή αυτή αγάπη θα είναι και το κίνητρο να ακολουθήσει επαγγελματικά τον δρόμο του μουσικού, παρόλο που όχι μόνο δεν ξεχώριζε ως ταλέντο, αλλά και τα σχετικά του επιτεύγματα στο βιολί ήταν μέτρια. Άλλωστε η κατάσταση ονειροπόλησης και αδιαφορίας στην οποία βρισκόταν αργότερα ως έφηβος, δεν του επέτρεπε να διακριθεί. Το μόνο που ο ίδιος ένιωθε κατά κύματα «μια ατμόσφαιρα όπου όλες οι αισθήσεις ήταν οξυμμένες και σε εγρήγορση», κι ότι η μουσική είναι ουσιαστικά το «μοναδικό πράγμα που του έδινε πραγματική χαρά».
Τελειώνοντας λοιπόν το σχολείο, ξεκινά σπουδές στο ωδείο στην πρωτεύουσα, συναντώντας όμως μεγάλες δυσκολίες (είχα υποτιμήσει ανησυχητικά τον κόπο και τις δυσκολίες που συνεπάγεται η τέχνη). Οι υποχρεώσεις, οι περιορισμοί και οι κανόνες τον αποθαρρύνουν, και παίρνει απόφαση ότι θα «είναι ένας από τους πολλούς», ότι είχε διαλέξει λάθος επάγγελμα, κι ότι το μόνο που μπορεί να γίνει είναι ένας αξιοπρεπής βιολιστής.
Ο πόνος δεν κατάφερνε πια να με καταβάλλει.
Υπήρχε κάτι που με παρηγορούσε και με μεταμόρφωνε.
Ο έρωτας όμως, η νεανική απερισκεψία και η παραφορά είναι αυτά που θα του δώσουν το πρώτο λάκτισμα, την πρώτη οδυνηρή και καθοριστική εμπειρία. Είναι είκοσι χρονών, με ασυγκράτητη νεανική ορμή, και τόσο ερωτευμένος/ενθουσιασμένος με τη φλογερή και παράτολμη Λίντι, που μια παράλογη απαίτησή της τον οδηγεί σε σοβαρό ατύχημα, από το οποίο βγήκε, μήνες μετά, με σακατεμένο πόδι… Το περιστατικό αυτό, που το ακολουθεί μια εποχή γεμάτη σιωπές οδυνηρή ακινησία και μοναξιά, είναι μοιραίο, αποφασιστικής σημασίας για την υπόλοιπη ζωή του (έτσι απρόοπτα η νιότη μου πήρε πλέον έναν πιο ήσυχο δρόμο, στον οποίο πορεύτηκα με ντροπή και απροθυμία). Ωστόσο, όπως δηλώνει τώρα, κάποιες δεκαετίες αργότερα, δεν θα ήθελε να «λείπει από τη ζωή του εκείνη η νυχτερινή κατάβαση με το έλκηθρο»! Ο Έρμαν Έσσε, με τη μαγική διεισδυτική γραφή του, μας οδηγεί βήμα βήμα στην ψυχολογία του ανθρώπου που μέσα απ’ τα σκοτάδια, την απελπισία, τη μοναξιά, την ακινησία μπόρεσε να βρει την έμπνευση, να γεννηθεί μέσα από μια βιωματική αναγκαιότητα η υπέρβαση της αδυναμίας και της ανημπόριας, και να οδηγηθεί στην πληρότητα που χαρίζει η μουσική. Ακόμα και η αντιμετώπιση της Λίντι, που ήρθε να τον επισκεφτεί γεμάτη οίκτο κι ενοχές, είναι στάση ενός ώριμου, κατασταλαγμένου ανθρώπου.
Η ανάρρωση και το επιβεβλημένο ταξίδι αναψυχής που ακολούθησαν, φαίνεται ότι επέδρασαν καταλυτικά στη σχέση του με τη αγαπημένη του τέχνη (στη διάρκεια εκείνης της μακράς διακοπής η θεωρία της μουσικής, της αρμονίας και της σύνθεσης, που έμοιαζαν με δύσβατη ζούγκλα, είχαν ξεκαθαρίσει μέσα μου και μου φαίνονταν πλέον σαν ανοιχτός, ευχάριστος κήπος). Δεν είναι βέβαια όλα ρόδινα. Υπάρχουν κύματα έντονης θλίψης για τη «χαμένη του ακέραιη νεότητα», εφόσον είναι πια αναγκασμένος να κυκλοφορεί με μπαστούνι εφ΄ όρου ζωής (έβλεπα τον εαυτό μου σαν δύστυχο ποιητή και ονειροπόλο, που το πιο όμορφο όνειρό του δεν είναι παρά μια λεπτή λαμπερή σαπουνόφουσκα, την ώρα που χιλιάδες άλλοι άνθρωποι στον κόσμο, μεθυσμένοι από τη νεανική τους δύναμη, άπλωναν θριαμβευτικά τα χέρια τους προς όλα τα σπουδαία της ζωής), ενώ οι ερωτικές συνευρέσεις εκμηδενίζονται. Στο σύντομο μοναχικό του ταξίδι όπου συναντήθηκε με τα στοιχεία της φύσης όμως, αυτό που προαισθανόταν όλα αυτά τα χρόνια παίρνει σάρκα και οστά: ένα είδος διαύγειας όπου υπάρχει δύναμη, μελωδίες, ροή, μια αίσθηση ευτυχίας που πηγάζει από «την αδερφική συνύπαρξη του φωτός με το σκοτάδι»: οι δυνάμεις μου αναγνώριζαν τον πόνο και τη γαλήνη ως μέτρο, ισχύ και μέρος της ίδιας υπέροχης μουσικής.
Αυτά είναι τα πρώτα σκιρτήματα, δειλά και αβέβαια της μουσικής που άρχισε να γράφει ο Κουν. Άρχισε με μια σονάτα, που ήταν και η αφορμή για την πρώτη, μεγάλη φιλία, με τον Μούοτ, έναν φημισμένο τραγουδιστή όπερας που, παραβλέποντας τα «μορφολογικά» λάθη που του είχε επισημάνει ο δάσκαλος, αγκάλιασε με πολλή θέρμη το πρωτόλειο αυτό έργο και ενθάρρυνε τον ήρωά μας να συνεχίσει.
Η προσωπικότητα του Μούοτ, με τον οποίο συνδέεται φιλικά ο Κουν είναι αμφιλεγόμενη. Είναι ένας εντυπωσιακός ταλαντούχος άντρας, ενθουσιώδης μα πάντα ανικανοποίητος και ανήσυχος. «Σκοτεινός, έντονος και δυναμικός», και επιπόλαιος, γυναικάς χωρίς να κατασταλάζει σε μια μόνιμη σχέση, είναι ικανός να προσβάλλει έτσι εύκολα όπως και να επαινεί… Παρόλ’ αυτά ο Κουν διέκρινε έναν πυρήνα ανθρώπινο, «φλογερό και βαθύ» που τον προσέλκυε (είχα την αίσθηση ότι ήταν δυστυχισμένος και πως είχε άθελά του έναν βίαιο τρόπο να πλησιάζει τους ανθρώπους, σαν να ήθελε να τους αρπάξει κάτι που θα τους έδινε παρηγοριά/υπέφερε. Κουβαλούσε βαθύ πόνο, και η μοναξιά τον είχε μεταμορφώσει σε πεινασμένο λύκο). Άλλωστε, είναι εκείνος που μπήκε βαθιά στις μουσικές συνθέσεις του Κουν και τις ανέδειξε. Η σχέση τους περνά από σαράντα κύματα, κάποιες φορές συγκρούονται έντονα, απομακρύνονται, ανταλλάσσουν σκληρά λόγια ο ένας για τον άλλον. Ο Κουν μάλιστα τον αποκαλεί θεατρίνο στην κοινή τους φίλη Μάριον που τη συνοδεύει στο σπίτι της (τι θέλει και χλευάζει τον εαυτό του και τους άλλους; Τι θέλει και εκθέτει και λοιδορεί τα βιώματα και τα μυστικά ενός άγνωστου ανθρώπου; Ο φαρμακόγλωσσος!). Η Μάριον όμως τον συνεφέρνει, φωτίζοντας μιαν άλλη πλευρά (είναι βάναυσος και σκληρός, κυρίως όμως απέναντι στον εαυτό του). Είναι ένας άνθρωπος παράφορος, που δεν είναι ποτέ ευτυχισμένος, γιατί υποφέρει και δεν αγαπάει τον εαυτό του.
Οι διάλογοι που ακολουθούν γεμάτη ειλικρίνεια και καλή διάθεση (συναρπαστικότατοι!), όχι μόνο λύνουν τις παρεξηγήσεις, αλλά βαθαίνουν τη σχέση… κι έτσι ανδρώθηκε μια μοναδική φιλία, άλλωστε η μοναδική κυριολεκτικά του Κουν μέχρι που ο Μούοτ δέχτηκε πρόταση από ένα μεγάλο θέατρο σε άλλη πόλη. Έτσι, αφού πέρασε κάποιο νωθρό διάστημα ο Κουν στο πατρικό του, με μοναδική αλλά σημαντική σχέση τον παλιό του δάσκαλο θεοσοφιστή Λόε (κι εδώ έχει ο αναγνώστης ευκαιρία να απολαύσει ουσιαστικές σκέψεις και προβληματισμούς), δέχεται την πρόσκληση του Μούοτ στην πόλη Ρ. της βόρειας Γερμανίας, για να παίξει το 2ο βιολί στην όπερα. Παρά την ψυχρή υποδοχή του μαέστρου (δεν μου είπατε ότι ο άνθρωπος είναι κουτσός. Χρειάζομαι ανθρώπους με γερά μέλη), η ατμόσφαιρα υποδοχής εκ μέρους του Μούοτ είναι θερμή (τραγούδι, κρασί, όμορφη ψηλή γυναίκα, η Λότε). Στην πόλη αυτή προσλαμβάνεται τελικά στην όπερα, αποκτά πολύτιμες εμπειρίες με τις πρόβες και γνωρίζει τον ήρεμο και καλοπροαίρετο Τάιζερ (1ο βιολί) και την αδερφή του Μπριγκίτε με τους οποίους συνάπτει βαθιές φιλικές σχέσεις. Εκεί είναι που ο ενθουσιασμός του θα τον οδηγήσει να κάνει το όνειρό του πραγματικότητα, να συνθέσει δηλαδή μια όπερα. Εκεί είναι που η φιλία του με τον Μούοτ γίνεται πιο στενή και οικεία (θα έπρεπε πλέον να μιλάμε στον ενικό, έτσι δεν είναι;).
Κι όμως πάλι οι ανερχόμενοι αστέρες (αρχίζει σιγά σιγά και ο Κουν να γίνεται γνωστός, ενώ ο Μούοτ θριαμβεύει) απομακρύνονται. Κι αυτή τη φορά αφορμή είναι η πανέμορφη Λότε που προστρέχει στον Κουν, γιατί ο Μούοτ εξαφανίστηκε ξαφνικά και χωρίς εξηγήσεις από τη ζωή της. Ο Κουν μάλιστα μένει άναυδος όταν η Λότε του εκμυστηρεύεται ότι ο Μούοτ την έχει… χτυπήσει, κι όχι μόνο μια φορά… Είναι βέβαια ανίκανος να τη βοηθήσει και την παρηγορεί ψυχρά και αποστασιοποιημένα, λέγοντας «Δεν αξίζει να ταπεινώνεστε έτσι» για να εισπράξει τη βάναυση απάντηση «Αχ! Τι ξέρετε εσείς από έρωτα;» (δεν θέλω να μαλώσουμε, είπα ψυχρά. Αυτού του είδους ο έρωτας μου είναι ακατανόητος).
Είναι ένα φαινομενικά ασήμαντο επεισόδιο που όμως δεν φέρνει μόνο ρήξη ανάμεσα στον Κουν και τον Μούοτ, αλλά τονίζει την ανεπάρκεια του Κουν στη σχέση του με το άλλο φύλο. Ο Μούοτ ωστόσο του λείπει γιατί κατά συμπληρωματικό τρόπο, ο Μούοτ έχει το ίδιο ανικανοποίητο πάθος (Μα γιατί δεν μου αρκούσε αυτό που είχα, η μουσική μου, για να είμαι ευτυχισμένος; Και ο Μούοτ γιατί δεν ήταν ευτυχισμένος με όσα είχε, την άγρια ζωτική του δύναμη, με τις γυναίκες του;). Κι όταν θα ξαναβρεθούν, μετά από πολύ καιρό (αφού γνωρίσει τη Γερτρούδη), ανταλλάσσουν πάλι "αβρότητες" (είστε εγωιστής/παρεμπιπτόντως, μη νομίζετε ότι εσείς είστε λιγότερο εγωιστής).
Γερτρούδη
Δεν ήθελα να είμαι κάποιος άλλος,
ήθελα να είμαι ο εαυτός μου,
Κι ας μου φαινόταν πολλές φορές ότι δεν μου αρκούσε.
Η παρουσία της Γερτρούδης με τα «όμορφα φωτεινά, καλοσυνάτα μάτια της», θερμή και φιλική, κερδίζει αμέσως την προσοχή του Κουν. Τη γνώρισε στο σπίτι του πλούσιου εργοστασιάρχη πατέρα της, του Ίμτχορ, που τον προσκάλεσε στο σπίτι τους μαζί με άλλους δυο μουσικούς για να παίξουν ένα έργο του ήρωά μας. Καθώς η μουσική κυριαρχούσε στον χώρο, άνοιγε έναν χρυσαφένιο δρόμο προς τη Γερτρούδη (…). Τα συναισθήματα ευχαρίστησης τα διαδέχεται η διαύγεια, η ευτυχία, η «λαχτάρα για ένωση και τρυφερή αρμονία» (ώστε ξαφνικά ήξερα τι σημαίνει έρωτας). Οι καίριες παρατηρήσεις της Γερτρούδης πάνω στο έργο, η αμοιβαία επικοινωνία και εμπιστοσύνη δίνουν φτερά στον Κουν, πως «είχε έρθει η δική του άνοιξη» (τώρα που ήξερα ότι στον ατελή κόσμο ζούσε ένα τέτοιο πλάσμα). Η γνωριμία με τη Γερτρούδη γίνεται το σημαντικότερο γεγονός στη ζωή του -όταν μάλιστα μαθαίνει ότι κι η Γερτρούδη τραγουδάει, και μάλιστα πανέμορφα, ότι έχει μάθει τα δικά του έργα, κι όταν πια την ακούει (η φωνή της περνούσε ορμητικά από μέσα μου σαν νοτιάς σε χιονισμένη κοιλάδα), η ευτυχία και η διαύγεια γίνονται φωτιά και θύελλα… Η καινούργια αναστάτωση τού δίνει νέα ορμή (πετούσα πάνω σε σύννεφα καταιγίδας μέσα από ταραγμένους, θυελλώδεις ουρανούς), και κάποια στιγμή, μετά από πολλούς δισταγμούς θα βρει τρόπο να εκφράσει τα βαθύτερα συναισθήματά του στη Γερτρούδη, μ’ ένα σιωπηλό, μοναδικό, αλησμόνητο φιλί. Περιμένοντας να δείξει κι εκείνη την ανάλογη λαχτάρα, περνούν υπέροχες στιγμές βαθιάς επικοινωνίας μέσα απ’ την αγάπη για τη μουσική και για τη φύση.
Η γνωριμία της Γερτρούδης με τον Μούοτ (τον οποίο η Γερτρούδη δεν συμπαθούσε αρχικά) ήταν αναγκαία, εφόσον κι οι δύο θα συμμετείχαν στην καινούργια όπερα. Παρόλ’ αυτά, όλα κυλούσαν φυσιολογικά, μέχρι που, μετά από σύντομο ταξίδι (χριστουγεννιάτικες διακοπές) στους γονείς του, ο Κουν βρίσκεται μπροστά από μια έκπληξη: η Γερτρούδη και ο Μούοτ ετοιμάζονται να παντρευτούν (δεν μπόρεσα να μη χαμογελάσω καθώς θυμήθηκα τη Μάριον και τη Λότε, που του ήταν τόσο αφοσιωμένες, κι εκείνος τις είχε χτυπήσει)! Ο Κουν στην είδηση αντιδρά με απίστευτη αξιοπρέπεια, προσπαθεί να την αποτρέψει γνωρίζοντας ότι ο Μούοτ είναι παράφορος, διαφθορέας και βάναυσος. Φυσικά και δεν τα καταφέρνει, και αποχωρεί από το σκηνικό προετοιμάζοντας με νηφαλιότητα και αδιαφορία την τελευταία του έξοδο.
Αναζήτηση της «αληθινής ζωής»
Η ανθρώπινη ζωή μού φαίνεται σαν μια βαθιά, θλιβερή νύχτα,
που θα ήταν αβάσταχτη αν δεν φωτιζόταν πότε πότε από αστραπές
που η ξαφνική τους λάμψη μπορεί να αντισταθμίσει
τα χρόνια του σκότους
Ένα απρόσμενο τηλεγράφημα άλλαξε την πορεία του αποφασισμένου να φύγει απ’ τη ζωή ήρωά μας: ο πατέρας του βρισκόταν πριν το αναπόδραστο τέλος. Μπροστά στον θάνατο του αγαπημένου προσώπου, ο Κουν στοχάζεται βαθιά για το νόημα της ζωής, αυτή τη λάμψη που διαλύει την έννοια του χρόνου, αυτές τις στιγμές που μπορεί κανείς να τις πει δημιουργικές, επειδή φαίνεται να φέρουν την αίσθηση της ένωσης με τον Δημιουργό/ είναι αυτό που οι μυστικιστές αποκαλούν ένωση με τον Θεό. Ο Έσσε βρίσκει ευκαιρία να δώσει σάρκα και οστά σε μια γνώριμη σκέψη του, ότι μπορεί κανείς, περνώντας μέσα από τον πόνο και την εξιλέωση της οδύνης, να αποκτήσει τη μακαριότητα. Αναγκασμένος από τα γεγονότα να ξεχάσει τον προσωπικό του πόνο, πήρε ένα σπουδαίο «μάθημα ζωής» που του το διατύπωσε με φιλοσοφικές διαστάσεις ο παλιός του δάσκαλος, Λόε: «η ιδέα ότι δεν υπάρχουν γέφυρες ανάμεσα στο Εγώ και στο Εσύ, ότι πορευόμαστε ολομόναχοι και δίχως την κατανόηση των άλλων, είναι επίπλαστη. Αντιθέτως, τα κοινά που έχουν μεταξύ τους οι άνθρωποι είναι πολύ περισσότερα και πολύ πιο σημαντικά απ’ όσα έχει ο καθένας μόνο για τον εαυτό του», και βέβαια συνοψίζεται στην εξής πρακτική συμβουλή: «Μάθετε για ένα διάστημα να σκέφτεστε τους άλλους περισσότερο απ’ ό, τι τον εαυτό σας!». Ήδη μια παρόμοια κουβέντα του είχε κάνει ο πατέρας του λίγο καιρό πριν, όταν πια, μετά από κάποιο διάστημα απομάκρυνσης, συμφιλιώθηκαν πατέρας και γιος: οι νέοι υποφέρουν πολύ, επειδή ζουν μόνο για τον εαυτό τους (...) είναι χαρακτηριστικά της νεότητας/οι μεγάλοι έχουν ήδη καταλάβει ότι υπάρχει κάπου το τέλος και πως όσα έχει αποκτήσει κανείς και όσα έχει κάνει μόνο για τον εαυτό του στο τέλος πέφτουν όλα σε μια τρύπα και είναι σα να μην υπήρξαν ποτέ.
Ο Κουν, μετά την απώλεια του πατέρα, αφοσιώνεται στη μητέρα του –δεν υπάρχει κι άλλη επιλογή. Όταν πλέον επιστρέφει στην πόλη Ρ. (είχα συνειδητοποιήσει ότι δεν είχα πια πατρίδα), το αίσθημα της εγκατάλειψης τον συνοδεύει –ο Μούοτ έχει πάει στο Μόναχο, η Γερτρούδη θα γινόταν γυναίκα του κι εκείνον τον περίμενε η σύνθεση της όπερας («σαν να ήταν συντρίμμια της παλιάς μου ζωής»). Και πάλι όμως η τέχνη κάνει το θαύμα της- μέσα από υπέροχους στίχους που καλείται να μελοποιήσει φτάνει για άλλη μια φορά στις ελεύθερες κορυφές του συναισθήματος, εκεί που οδύνη και αγαλλίαση δεν ξεχωρίζουν και όπου όλη η θέρμη και η δύναμη της ψυχής ενώνονται σε μια παράτολμη φλόγα που υψώνεται στον ουρανό.
Τελειώνοντας το βιβλίο…
Δεν τελειώνει βέβαια εδώ το μυθιστόρημα, αλλά μετά απ’ αυτές τις οριακές στιγμές βλέπουμε τον ήρωα πιο ώριμο, πιο κατασταλαγμένο, πιο δημιουργικό, να αντιμετωπίζει με πιο συγκροτημένη στάση τις προκλήσεις που του φέρνει η ζωή. Θα ξανασυναντηθεί βέβαια με τον Μούοτ, ο οποίος σπεύδει να τον επισκεφτεί, να του μιλήσει για τις ανησυχίες του, για τη Γερτρούδη, για το κοινό τους πάθος (γιατί δε μου είπες τίποτα;), θα τον κατανοήσει, θα πάει στον γάμο από μακριά. Θα παρακολουθήσει μια σχέση καταδικασμένη εξαρχής σε δυστυχία, θα συμπονέσει και τη Γερτρούδη, αλλά και τον δυστυχισμένο φίλο που αφηνόταν να τον παρασύρουν και να τον καθοδηγούν οι σκοτεινές παρορμήσεις του, και που σε ώρες περισυλλογής έβλεπε την ίδια του τη ζωή σαν τραγωδία. Θα γοητευτεί για άλλη μια φορά από την προσωπικότητα της Γερτρούδης αλλά δεν θα εκπλαγεί από την καταστροφική πορεία όπου τους είχε οδηγήσει το πάθος των δύο αγαπημένων του προσώπων, του Μούοτ και της Γερτρούδης, μέσα σ έναν αδιέξοδο γάμο. Θα δουλέψει σκληρά για την πρεμιέρα της όπεράς του, όπου ο Μούοτ «ξεπέρασε τον εαυτό του, τραγούδησε με τη σκοτεινή, συγκρατημένη θέρμη του», αλλά η Γερτρούδη είχε αρνηθεί να συμμετάσχει. Θα δρέψει τις δάφνες της επιτυχίας, αλλά αυτό που ουσιαστικά τον ενδιαφέρει παραμένει η «μοίρα των πιο κοντινών του φίλων».
Κι αυτές οι σιωπηλές εβδομάδες που ακολούθησαν ήταν «οι πιο δύσκολες της ζωής του», γιατί έβλεπε όλους να υποφέρουν σιωπηλά από έναν γάμο θυελλώδη και βασανιστικό, που εντέλει κατέληξε σε ανείπωτη τραγωδία. Πέρα όμως από τα γεγονότα, τη μοναξιά, τη θλίψη, τη συμφορά, ο Κουν κατάφερε να χαράξει έναν δρόμο επικοινωνίας, μέσα από την αγάπη, την τέχνη, την κατανόηση:
Δεν μπορούμε να στερήσουμε την ψυχή μας από τη ζωή, μπορούμε όμως να τη διαμορφώσουμε και να τη διδάξουμε να είναι ανώτερη από το τυχαίο, και να βλέπει πέρα απ’ τον πόνο χωρίς να συντρίβεται.
Χριστίνα Παπαγγελή
[1] «Αιτία ελομένου, θεός αναίτιος» (την ευθύνη την έχει αυτός που επιλέγει, δηλ ο άνθρωπος, ο Θεός δεν είναι ο υπαίτιος), Πλάτων, Πολιτεία, Ο Μύθος του Ηρός
04Απρ09
