Κυριακή, Μαρτίου 09, 2008

Το μαύρο βιβλίο, Ορχάν Παμούκ

Μια περιήγηση στην τούρκικη ψυχή, γραμμένη σε μοναδικό ύφος, ισάξιο του Μαρκές. Πολύ πρωτότυπη η δομή, χωρίς να είναι εξεζητημένη όμως και να μην μπορείς να παρακολουθήσεις. Παρόλο που όλα συμβαίνουν ουσιαστικά στο νου του μοναχικού πρωταγωνιστή, παρόλο που οι δυο συμπρωταγωνιστές είναι ουσιαστικά απόντες, δεν καταντάει κουραστικός μονόλογος. Κάπως κουράζει τον δυτικό – υποθέτω- αναγνώστη η συνεχόμενη αναφορά στην τουρκική λογοτεχνία και παράδοση.
Ο Γκαλίπ εγκαταλείπεται από τη γυναίκα του Ρουγιά (=όνειρο). Παράλληλα, εξαφανίζεται κι ο ετεροθαλής αδελφός της, Τζελάλ, ο οποίος είναι αρθρογράφος. Κεφάλαιο παρά κεφάλαιο παρατίθεται από ένα άρθρο του Τζελάλ, απ’ αυτά που γράφει στην εφημερίδα που διαβάζει ο Γκαλίπ, και είναι ξεχωριστά, αυτοτελή κι αυτόνομα αριστουργήματα. Διάχυτος ο πόνος για την ταυτότητα ενός ξεχωριστού λαού που τον αδίκησε η ιστορία και σιγά-σιγά εξαφανίζεται. Αυτά όλα σ’ ένα βιωματικό, παραμυθένιο πλαίσιο, πολύ διακριτικά, μεστά, χωρίς συναισθηματισμούς και γραμμένα σε πολύ διεισδυτική κι εκφραστική γλώσσα. Κάθε άρθρο του Τζελάλ έχει μια ξεχωριστή πρωτοτυπία, και στη δομή, αλλά και στη σύλληψη του θέματος.
Μετά τη μέση του βιβλίου αρχίζει και προβάλλεται έντονα η τουρκική παράδοση που στηρίζεται σε διάφορες μυστικιστικές αιρέσεις μεσσιανικού τύπου, όπου υπάρχουν «σημάδια», «γράμματα», «υπάρχει ένας κρυμμένος κόσμος πίσω απ’ τον κόσμο που φαίνεται», (αυτό επαναλαμβάνεται τόσες φορές που κουράζει, όπως και το ότι «θέλουν να είναι κάποιοι άλλοι», ή «να γίνουν ο εαυτός τους»), κλπ. στο σημείο αυτό υποψιάζεται ότι το βιβλίο θα πάρει κατεύθυνση έντονα μυστικιστική (προβάλλεται πολύ ο Χουρουφισμός). Έντονες συμπτωσεις και σημαδιακές καταστάσεις στην πλοκή, μπορεί να εξηγηθούν μ’ αυτόν τρόπο. Ωστόσο, αφήνετσι ανοικτή και η εκδοχή ότι ο αγαπητός αρθρογράφος (Τζελάλ), για να δώσει ελπίδες στον καταπιεσμένο λαό, γράφει σχετικά άρθρα. Ένας μυστικιστής μπορεί να δει τον Τζελάλ και τον Γκαλίπ που τον αντικατέστησε, ως διάδοχους των μεγάλων δασκάλων του μυστικισμού. Ωστόσο, προβάλλεται και η ρεαλιστική εκδοχή της πολιτικής δολοφονίας.
Τα motto που προηγούνται κάθε κεφαλαίου είναι χαρακτηριστικά:
«Μη βάζετε επικεφαλίδες, γιατί σκοτώνουν το μυστήριο του κειμένου!»
«Αφού θα πεθάνει, σκότωσε λοιπόν κι εσύ το μυστήριο, σκότωσε τον ψευτοπροφήτη που πουλάει μυστήριο!» (αυτό ίσως αποδίδει και το πνεύμα όλου του βιβλίου)
Ο Τζελάλ δολοφονείται. Μέσα σ’ όλο το σκηνικό υπάρχει η αστυνομία, το στρατιωτικό καθεστώς, τα πραξικοπήματα, τα βασανιστήρια. Δεν περιγράφονται, αλλά γίνονται συχνές αναφορές τονίζοντας ότι ένας λαός τόσο πληθωρικός, με τέτοια ισχυρή παράδοση, με τόσο μυστική και συλλογική συνείδηση, που ζει στο μύθο, στο παραμύθι, στην προσδοκία, από τη μια καταπιέζεται τόσο κι από την άλλη χάνει την ταυτότητά του. Εκπληκτικό και το άρθρο του Τζελάλ «Η ιστορία του Πρίγκηπα», για την κατανόηση της «τούρκικης ψυχής».
Το ύφος είναι διεισδυτικό, με άπειρες «συσσωρεύσεις», πολύ όμως γλαφυρές και χαρακτηριστικές, εικόνες μοναδικές όσο και καθημερινές, εικόνες που είναι δίπλα σου και μόνο αν σου τις δείξουν τις προσέχεις. Μ’ αυτές τις άπειρες εικόνες- λεπτομέρειες, χαρακτηριστικές για κάτι και όχι απλώς γραφικές, έχεις την αίσθηση ότι νοιώθεις τον παλμό όλης της Πόλης, το μεγαλείο της, τη φτώχια της, τη μιζέρια της, την ομορφιά της, τον πόνο της. Σίγουρα η φιλοδοξία του Ορχάν Παμούκ ήταν να μεταφέρει αυτό το πνεύμα μιας πόλης μοναδικής σε ιστορία, παράδοση, ζωή, και νομίζω ότι τα κατάφερε.

Χριστίνα Παπαγγελή

7 σχόλια:

anagnostria είπε...

Το διάβασα πριν από μερικά χρόνια. Θυμάμαι ότι όση ώρα το διάβαζα μου άρεσε, όμως είχε μια ρευστότητα, μια αοριστία, ίσως είναι αυτό το μυστικιστικό που λες, έτσι ώστε δεν μου άφησε τίποτα συγκεκριμένο στη μνήμη.

LOCUS SOLUS είπε...

Έτυχε να βρεθώ στην Κωνσταντινούπολη παρέα με τη γαλλικη έκδοση του ΚΑΡΑ ΚΙΤΑΠ (έτσι λέγεται στα τούρκικα). Άφησα το βιβλίο να με οδηγεί. Μαγεία!

Θερσίτης είπε...

Η τούρκικη λογοτεχνία κρύβει εκπλήξεις για εμάς. Κι ο Παμούκ και η τσιτσέκογλου και ο Κεμάλ από τους νεότερους. Και βέβαια και οι παλιότεροι. Για τους εθνοκάπηλους η ματιά και η γραφή του Παμούκ είναι γροθιά στο στομάχι.

Χριστίνα είπε...

anagnostria@πάντα αφήνουν κάτι στη μνήμη τα βιβλία που αρέσουν, ίσως μια γεύση, ή μια "στάση"-
Παράξενο πόσο διαφορετικά τα συναισθήματα που καταγράφηκαν εδώ: αοριστία, μαγεία, γροθιά στο στομάχι... για μένα ισχύουν κα τα τρία

κοπρόγατα είπε...

το έχω στη βιβλιοθήκη αρκετό καιρό, τόσο που δεν θυμάμαι γιατι το πήρα, η παρουσιαση σου με κανει να θέλω να το διαβάζω τώρα!
καλημέρα, πολύ όμορφη δουλειά το μπλογκ σου!

Χριστίνα είπε...

Ευχαριστώ πολύ για τα καλά σου λόγια... Τώρα διαβάζω ένα επίσης του Παμουκ, το "Με λένε κόκκινο", θα το παρουσιάσω ...προσεχώς (!). Το βρίσκω ισάξιο του μαύρου βιβλίου, ενώ τα κανα-δυο άλλα που είχα διαβάσει του ίδιου δεν μου άρεσαν τόσο...

Ανώνυμος είπε...

πολύ καλά τα λέτε
μου δημιουργείτε την επιθυμία να διαβάσω περισσότερα

Σόφη