Έρμαν Έσσε, Γερτρούδη

     Ξαναβρήκα με χαρά το μεστό και περιεκτικό ύφος του αγαπημένου συγγραφέα, του οποίου βιβλία είχα διαβάσει πριν από αρκετό καιρό. Πρόκειται για ένα -ακόμα- ψυχογραφικό βιβλίο όπου, όπως στο «Ντέμιαν» και στο «Σιντάρτα», ο κύριος ήρωας αναζητά τον εαυτό του και το έσχατο νόημα, μέσα από τις αντιξοότητες στις οποίες σκοντάφτει η ζωή του. Ο συγγραφέας, μέσα από πλούσια δράση, βρίσκει ευκαιρία να ξεδιπλώσει στοχασμούς και συνειδητοποιήσεις πάνω σε καθολικά, πανανθρώπινα θέματα, όπως τη σχέση με την τέχνη, τη φιλία, τον έρωτα, τη μοναξιά, τον θάνατο. Τη θέληση για την υπέρβαση των αντιθέτων, του κακού και του καλού, της αδυναμίας και της δύναμης.
     Ο αφηγητής Κουν, εμφανίζεται στην αρχή ως ώριμος άνδρας, να αναλογίζεται τη ζωή του και να προσπαθεί να ανασκευάσει το νόημά της (αν η μοίρα μου καθορίστηκε εξωτερικά, όπως όλων, η εσωτερική μου υπόσταση είναι καταδικό μου έργο, με κατακλύζουν τόσο η γλύκα όσο και η πίκρα της, ενώ φέρω ακέραια την ευθύνη γι’ αυτήν)[1] . Βλέπουμε λοιπόν ότι ο Έρμαν Έσσε από την πρώτη σελίδα ακόμη του μυθιστορήματος διαχωρίζει την προσωπική ευθύνη για το ποιοι είμαστε και ποιοι (>ποιότητα) έχουμε γίνει, από τις χαρές και τις αναποδιές που μας βρίσκουν μοιραία. Γιατί, όπως αναφέρεται ακόμα από την πρώτη παράγραφο, αφού και όταν αποδεχτείς συνειδητά το αναπόφευκτο στη ζωή, στη συνέχεια χτίζεις μόνος σου το πεπρωμένο σου.
     Υπάρχει επομένως ο πρωτοπρόσωπος αφηγητής που γυρίζει στο παρελθόν, και ανασυγκροτεί τις μνήμες του, μέσα από μια αναστοχαστική διαδρομή που ξεκινά από τα παιδικά χρόνια· αναδύεται η ανάμνηση ενός παιδιού που δεν ξεχώριζε ιδιαίτερα, έξυπνου, ήρεμου, μέτριων επιδόσεων με μια όμως σπάνια αγάπη για τη μουσική, που την ενθάρρυνε η μαθητεία του στο βιολί. Από έξι-επτά χρονών νιώθει/συνειδητοποιεί ότι η μουσική κρύβει μέσα της μια δύναμη που μπορεί, ανεξάρτητα από τα καλά ή τα άσχημα της ζωής, να κρατήσει την «εσωτερική του ζωή αναλλοίωτη». Η καθαρή αυτή αγάπη θα είναι και το κίνητρο να ακολουθήσει επαγγελματικά τον δρόμο του μουσικού, παρόλο που όχι μόνο δεν ξεχώριζε ως ταλέντο, αλλά και τα σχετικά του επιτεύγματα στο βιολί ήταν μέτρια. Άλλωστε η κατάσταση ονειροπόλησης και αδιαφορίας στην οποία βρισκόταν αργότερα ως έφηβος, δεν του επέτρεπε να διακριθεί. Το μόνο που ο ίδιος ένιωθε κατά κύματα «μια ατμόσφαιρα όπου όλες οι αισθήσεις ήταν οξυμμένες και σε εγρήγορση», κι ότι η μουσική είναι ουσιαστικά το «μοναδικό πράγμα που του έδινε πραγματική χαρά».
     Τελειώνοντας λοιπόν το σχολείο, ξεκινά σπουδές στο ωδείο στην πρωτεύουσα, συναντώντας όμως μεγάλες δυσκολίες (είχα υποτιμήσει ανησυχητικά τον κόπο και τις δυσκολίες που συνεπάγεται η τέχνη). Οι υποχρεώσεις, οι περιορισμοί και οι κανόνες τον αποθαρρύνουν, και παίρνει απόφαση ότι θα «είναι ένας από τους πολλούς», ότι είχε διαλέξει λάθος επάγγελμα, κι ότι το μόνο που μπορεί να γίνει είναι ένας αξιοπρεπής βιολιστής.

Ο πόνος δεν κατάφερνε πια να με καταβάλλει.

Υπήρχε κάτι που με παρηγορούσε και με μεταμόρφωνε.

     Ο έρωτας όμως, η νεανική απερισκεψία και η παραφορά είναι αυτά που θα του δώσουν το πρώτο λάκτισμα, την πρώτη οδυνηρή και καθοριστική εμπειρία. Είναι είκοσι χρονών, με ασυγκράτητη νεανική ορμή, και τόσο ερωτευμένος/ενθουσιασμένος με τη φλογερή και παράτολμη Λίντι, που μια παράλογη απαίτησή της τον οδηγεί σε σοβαρό ατύχημα, από το οποίο βγήκε, μήνες μετά, με σακατεμένο πόδι… Το περιστατικό αυτό, που το ακολουθεί μια εποχή γεμάτη σιωπές οδυνηρή ακινησία και μοναξιά, είναι μοιραίο, αποφασιστικής σημασίας για την υπόλοιπη ζωή του (έτσι απρόοπτα η νιότη μου πήρε πλέον έναν πιο ήσυχο δρόμο, στον οποίο πορεύτηκα με ντροπή και απροθυμία). Ωστόσο, όπως δηλώνει τώρα, κάποιες δεκαετίες αργότερα, δεν θα ήθελε να «λείπει από τη ζωή του εκείνη η νυχτερινή κατάβαση με το έλκηθρο»!
     Ο Έρμαν Έσσε, με τη μαγική διεισδυτική γραφή του, μας οδηγεί βήμα βήμα στην ψυχολογία του ανθρώπου που μέσα απ’ τα σκοτάδια, την απελπισία, τη μοναξιά, την ακινησία μπόρεσε να βρει την έμπνευση, να γεννηθεί μέσα από μια βιωματική αναγκαιότητα η υπέρβαση της αδυναμίας και της ανημπόριας, και να οδηγηθεί στην πληρότητα που χαρίζει η μουσική. Ακόμα και η αντιμετώπιση της Λίντι, που ήρθε να τον επισκεφτεί γεμάτη οίκτο κι ενοχές, είναι στάση ενός ώριμου, κατασταλαγμένου ανθρώπου.
     Η ανάρρωση και το επιβεβλημένο ταξίδι αναψυχής που ακολούθησαν, φαίνεται ότι επέδρασαν καταλυτικά στη σχέση του με τη αγαπημένη του τέχνη (στη διάρκεια εκείνης της μακράς διακοπής η θεωρία της μουσικής, της αρμονίας και της σύνθεσης, που έμοιαζαν με δύσβατη ζούγκλα, είχαν ξεκαθαρίσει μέσα μου και μου φαίνονταν πλέον σαν ανοιχτός, ευχάριστος κήπος). Δεν είναι βέβαια όλα ρόδινα. Υπάρχουν κύματα έντονης θλίψης για τη «χαμένη του ακέραιη νεότητα», εφόσον είναι πια αναγκασμένος να κυκλοφορεί με μπαστούνι εφ΄ όρου ζωής (έβλεπα τον εαυτό μου σαν δύστυχο ποιητή και ονειροπόλο, που το πιο όμορφο όνειρό του δεν είναι παρά μια λεπτή λαμπερή σαπουνόφουσκα, την ώρα που χιλιάδες άλλοι άνθρωποι στον κόσμο, μεθυσμένοι από τη νεανική τους δύναμη, άπλωναν θριαμβευτικά τα χέρια τους προς όλα τα σπουδαία της ζωής), ενώ οι ερωτικές συνευρέσεις εκμηδενίζονται. Στο σύντομο μοναχικό του ταξίδι όπου συναντήθηκε με τα στοιχεία της φύσης όμως, αυτό που προαισθανόταν όλα αυτά τα χρόνια παίρνει σάρκα και οστά: ένα είδος διαύγειας όπου υπάρχει δύναμη, μελωδίες, ροή, μια αίσθηση ευτυχίας που πηγάζει από «την αδερφική συνύπαρξη του φωτός με το σκοτάδι»: οι δυνάμεις μου αναγνώριζαν τον πόνο και τη γαλήνη ως μέτρο, ισχύ και μέρος της ίδιας υπέροχης μουσικής.
     Αυτά είναι τα πρώτα σκιρτήματα, δειλά και αβέβαια της μουσικής που άρχισε να γράφει ο Κουν. Άρχισε με μια σονάτα, που ήταν και η αφορμή για την πρώτη, μεγάλη φιλία, με τον Μούοτ, έναν φημισμένο τραγουδιστή όπερας που, παραβλέποντας τα «μορφολογικά» λάθη που του είχε επισημάνει ο δάσκαλος, αγκάλιασε με πολλή θέρμη το πρωτόλειο αυτό έργο και ενθάρρυνε τον ήρωά μας να συνεχίσει.
     Η προσωπικότητα του Μούοτ, με τον οποίο συνδέεται φιλικά ο Κουν είναι αμφιλεγόμενη. Είναι ένας εντυπωσιακός ταλαντούχος άντρας, ενθουσιώδης μα πάντα ανικανοποίητος και ανήσυχος. «Σκοτεινός, έντονος και δυναμικός», και επιπόλαιος, γυναικάς χωρίς να κατασταλάζει σε μια μόνιμη σχέση, είναι ικανός να προσβάλλει έτσι εύκολα όπως και να επαινεί… Παρόλ’ αυτά ο Κουν διέκρινε έναν πυρήνα ανθρώπινο, «φλογερό και βαθύ» που τον προσέλκυε (είχα την αίσθηση ότι ήταν δυστυχισμένος και πως είχε άθελά του έναν βίαιο τρόπο να πλησιάζει τους ανθρώπους, σαν να ήθελε να τους αρπάξει κάτι που θα τους έδινε παρηγοριά/υπέφερε. Κουβαλούσε βαθύ πόνο, και η μοναξιά τον είχε μεταμορφώσει σε πεινασμένο λύκο). Άλλωστε, είναι εκείνος που μπήκε βαθιά στις μουσικές συνθέσεις του Κουν και τις ανέδειξε. Η σχέση τους περνά από σαράντα κύματα, κάποιες φορές συγκρούονται έντονα, απομακρύνονται, ανταλλάσσουν σκληρά λόγια ο ένας για τον άλλον. Ο Κουν μάλιστα τον αποκαλεί θεατρίνο στην κοινή τους φίλη Μάριον που τη συνοδεύει στο σπίτι της (τι θέλει και χλευάζει τον εαυτό του και τους άλλους; Τι θέλει και εκθέτει και λοιδορεί τα βιώματα και τα μυστικά ενός άγνωστου ανθρώπου; Ο φαρμακόγλωσσος!). Η Μάριον όμως τον συνεφέρνει, φωτίζοντας μιαν άλλη πλευρά (είναι βάναυσος και σκληρός, κυρίως όμως απέναντι στον εαυτό του). Είναι ένας άνθρωπος παράφορος, που δεν είναι ποτέ ευτυχισμένος, γιατί υποφέρει και δεν αγαπάει τον εαυτό του.
     Οι διάλογοι που ακολουθούν γεμάτη ειλικρίνεια και καλή διάθεση (συναρπαστικότατοι!), όχι μόνο λύνουν τις παρεξηγήσεις, αλλά βαθαίνουν τη σχέση… κι έτσι ανδρώθηκε μια μοναδική φιλία, άλλωστε η μοναδική κυριολεκτικά του Κουν μέχρι που ο Μούοτ δέχτηκε πρόταση από ένα μεγάλο θέατρο σε άλλη πόλη. Έτσι, αφού πέρασε κάποιο νωθρό διάστημα ο Κουν στο πατρικό του, με μοναδική αλλά σημαντική σχέση τον παλιό του δάσκαλο θεοσοφιστή Λόε (κι εδώ έχει ο αναγνώστης ευκαιρία να απολαύσει ουσιαστικές σκέψεις και προβληματισμούς), δέχεται την πρόσκληση του Μούοτ στην πόλη Ρ. της βόρειας Γερμανίας, για να παίξει το 2ο βιολί στην όπερα. Παρά την ψυχρή υποδοχή του μαέστρου (δεν μου είπατε ότι ο άνθρωπος είναι κουτσός. Χρειάζομαι ανθρώπους με γερά μέλη), η ατμόσφαιρα υποδοχής εκ μέρους του Μούοτ είναι θερμή (τραγούδι, κρασί, όμορφη ψηλή γυναίκα, η Λότε). Στην πόλη αυτή προσλαμβάνεται τελικά στην όπερα, αποκτά πολύτιμες εμπειρίες με τις πρόβες και γνωρίζει τον ήρεμο και καλοπροαίρετο Τάιζερ (1ο βιολί) και την αδερφή του Μπριγκίτε με τους οποίους συνάπτει βαθιές φιλικές σχέσεις. Εκεί είναι που ο ενθουσιασμός του θα τον οδηγήσει να κάνει το όνειρό του πραγματικότητα, να συνθέσει δηλαδή μια όπερα. Εκεί είναι που η φιλία του με τον Μούοτ γίνεται πιο στενή και οικεία (θα έπρεπε πλέον να μιλάμε στον ενικό, έτσι δεν είναι;).
     Κι όμως πάλι οι ανερχόμενοι αστέρες (αρχίζει σιγά σιγά και ο Κουν να γίνεται γνωστός, ενώ ο Μούοτ θριαμβεύει) απομακρύνονται. Κι αυτή τη φορά αφορμή είναι η πανέμορφη Λότε που προστρέχει στον Κουν, γιατί ο Μούοτ εξαφανίστηκε ξαφνικά και χωρίς εξηγήσεις από τη ζωή της. Ο Κουν μάλιστα μένει άναυδος όταν η Λότε του εκμυστηρεύεται ότι ο Μούοτ την έχει… χτυπήσει, κι όχι μόνο μια φορά… Είναι βέβαια ανίκανος να τη βοηθήσει και την παρηγορεί ψυχρά και αποστασιοποιημένα, λέγοντας «Δεν αξίζει να ταπεινώνεστε έτσι» για να εισπράξει τη βάναυση απάντηση «Αχ! Τι ξέρετε εσείς από έρωτα;» (δεν θέλω να μαλώσουμε, είπα ψυχρά. Αυτού του είδους ο έρωτας μου είναι ακατανόητος).
     Είναι ένα φαινομενικά ασήμαντο επεισόδιο που όμως δεν φέρνει μόνο ρήξη ανάμεσα στον Κουν και τον Μούοτ, αλλά τονίζει την ανεπάρκεια του Κουν στη σχέση του με το άλλο φύλο. Ο Μούοτ ωστόσο του λείπει γιατί κατά συμπληρωματικό τρόπο, ο Μούοτ έχει το ίδιο ανικανοποίητο πάθος (Μα γιατί δεν μου αρκούσε αυτό που είχα, η μουσική μου, για να είμαι ευτυχισμένος; Και ο Μούοτ γιατί δεν ήταν ευτυχισμένος με όσα είχε, την άγρια ζωτική του δύναμη, με τις γυναίκες του;). Κι όταν θα ξαναβρεθούν, μετά από πολύ καιρό (αφού γνωρίσει τη Γερτρούδη), ανταλλάσσουν πάλι "αβρότητες" (είστε εγωιστής/παρεμπιπτόντως, μη νομίζετε ότι εσείς είστε λιγότερο εγωιστής).
     Γερτρούδη

Δεν ήθελα να είμαι κάποιος άλλος,

ήθελα να είμαι ο εαυτός μου,

Κι ας μου φαινόταν πολλές φορές ότι δεν μου αρκούσε.

     Η παρουσία της Γερτρούδης με τα «όμορφα φωτεινά, καλοσυνάτα μάτια της», θερμή και φιλική, κερδίζει αμέσως την προσοχή του Κουν. Τη γνώρισε στο σπίτι του πλούσιου εργοστασιάρχη πατέρα της, του Ίμτχορ, που τον προσκάλεσε στο σπίτι τους μαζί με άλλους δυο μουσικούς για να παίξουν ένα έργο του ήρωά μας. Καθώς η μουσική κυριαρχούσε στον χώρο, άνοιγε έναν χρυσαφένιο δρόμο προς τη Γερτρούδη (…). Τα συναισθήματα ευχαρίστησης τα διαδέχεται η διαύγεια, η ευτυχία, η «λαχτάρα για ένωση και τρυφερή αρμονία» (ώστε ξαφνικά ήξερα τι σημαίνει έρωτας). Οι καίριες παρατηρήσεις της Γερτρούδης πάνω στο έργο, η αμοιβαία επικοινωνία και εμπιστοσύνη δίνουν φτερά στον Κουν, πως «είχε έρθει η δική του άνοιξη» (τώρα που ήξερα ότι στον ατελή κόσμο ζούσε ένα τέτοιο πλάσμα).
     Η γνωριμία με τη Γερτρούδη γίνεται το σημαντικότερο γεγονός στη ζωή του -όταν μάλιστα μαθαίνει ότι κι η Γερτρούδη τραγουδάει, και μάλιστα πανέμορφα, ότι έχει μάθει τα δικά του έργα, κι όταν πια την ακούει (η φωνή της περνούσε ορμητικά από μέσα μου σαν νοτιάς σε χιονισμένη κοιλάδα), η ευτυχία και η διαύγεια γίνονται φωτιά και θύελλα… Η καινούργια αναστάτωση τού δίνει νέα ορμή (πετούσα πάνω σε σύννεφα καταιγίδας μέσα από ταραγμένους, θυελλώδεις ουρανούς), και κάποια στιγμή, μετά από πολλούς δισταγμούς θα βρει τρόπο να εκφράσει τα βαθύτερα συναισθήματά του στη Γερτρούδη, μ’ ένα σιωπηλό, μοναδικό, αλησμόνητο φιλί. Περιμένοντας να δείξει κι εκείνη την ανάλογη λαχτάρα, περνούν υπέροχες στιγμές βαθιάς επικοινωνίας μέσα απ’ την αγάπη για τη μουσική και για τη φύση.
     Η γνωριμία της Γερτρούδης με τον Μούοτ (τον οποίο η Γερτρούδη δεν συμπαθούσε αρχικά) ήταν αναγκαία, εφόσον κι οι δύο θα συμμετείχαν στην καινούργια όπερα. Παρόλ’ αυτά, όλα κυλούσαν φυσιολογικά, μέχρι που, μετά από σύντομο ταξίδι (χριστουγεννιάτικες διακοπές) στους γονείς του, ο Κουν βρίσκεται μπροστά από μια έκπληξη: η Γερτρούδη και ο Μούοτ ετοιμάζονται να παντρευτούν (δεν μπόρεσα να μη χαμογελάσω καθώς θυμήθηκα τη Μάριον και τη Λότε, που του ήταν τόσο αφοσιωμένες, κι εκείνος τις είχε χτυπήσει)! Ο Κουν στην είδηση αντιδρά με απίστευτη αξιοπρέπεια, προσπαθεί να την αποτρέψει γνωρίζοντας ότι ο Μούοτ είναι παράφορος, διαφθορέας και βάναυσος. Φυσικά και δεν τα καταφέρνει, και αποχωρεί από το σκηνικό προετοιμάζοντας με νηφαλιότητα και αδιαφορία την τελευταία του έξοδο.
     Αναζήτηση της «αληθινής ζωής»

Η ανθρώπινη ζωή μού φαίνεται σαν μια βαθιά, θλιβερή νύχτα,

που θα ήταν αβάσταχτη αν δεν φωτιζόταν πότε πότε από αστραπές

που η ξαφνική τους λάμψη μπορεί να αντισταθμίσει

τα χρόνια του σκότους

      Ένα απρόσμενο τηλεγράφημα άλλαξε την πορεία του αποφασισμένου να φύγει απ’ τη ζωή ήρωά μας: ο πατέρας του βρισκόταν πριν το αναπόδραστο τέλος. Μπροστά στον θάνατο του αγαπημένου προσώπου, ο Κουν στοχάζεται βαθιά για το νόημα της ζωής, αυτή τη λάμψη που διαλύει την έννοια του χρόνου, αυτές τις στιγμές που μπορεί κανείς να τις πει δημιουργικές, επειδή φαίνεται να φέρουν την αίσθηση της ένωσης με τον Δημιουργό/ είναι αυτό που οι μυστικιστές αποκαλούν ένωση με τον Θεό. Ο Έσσε βρίσκει ευκαιρία να δώσει σάρκα και οστά σε μια γνώριμη σκέψη του, ότι μπορεί κανείς, περνώντας μέσα από τον πόνο και την εξιλέωση της οδύνης, να αποκτήσει τη μακαριότητα. Αναγκασμένος από τα γεγονότα να ξεχάσει τον προσωπικό του πόνο, πήρε ένα σπουδαίο «μάθημα ζωής» που του το διατύπωσε με φιλοσοφικές διαστάσεις ο παλιός του δάσκαλος, Λόε: «η ιδέα ότι δεν υπάρχουν γέφυρες ανάμεσα στο Εγώ και στο Εσύ, ότι πορευόμαστε ολομόναχοι και δίχως την κατανόηση των άλλων, είναι επίπλαστη. Αντιθέτως, τα κοινά που έχουν μεταξύ τους οι άνθρωποι είναι πολύ περισσότερα και πολύ πιο σημαντικά απ’ όσα έχει ο καθένας μόνο για τον εαυτό του», και βέβαια συνοψίζεται στην εξής πρακτική συμβουλή: «Μάθετε για ένα διάστημα να σκέφτεστε τους άλλους περισσότερο απ’ ό, τι τον εαυτό σας!».
     Ήδη μια παρόμοια κουβέντα του είχε κάνει ο πατέρας του λίγο καιρό πριν, όταν πια, μετά από κάποιο διάστημα απομάκρυνσης, συμφιλιώθηκαν πατέρας και γιος: οι νέοι υποφέρουν πολύ, επειδή ζουν μόνο για τον εαυτό τους (...) είναι χαρακτηριστικά της νεότητας/οι μεγάλοι έχουν ήδη καταλάβει ότι υπάρχει κάπου το τέλος και πως όσα έχει αποκτήσει κανείς και όσα έχει κάνει μόνο για τον εαυτό του στο τέλος πέφτουν όλα σε μια τρύπα και είναι σα να μην υπήρξαν ποτέ.
     Ο Κουν, μετά την απώλεια του πατέρα, αφοσιώνεται στη μητέρα του –δεν υπάρχει κι άλλη επιλογή. Όταν πλέον επιστρέφει στην πόλη Ρ. (είχα συνειδητοποιήσει ότι δεν είχα πια πατρίδα), το αίσθημα της εγκατάλειψης τον συνοδεύει –ο Μούοτ έχει πάει στο Μόναχο, η Γερτρούδη θα γινόταν γυναίκα του κι εκείνον τον περίμενε η σύνθεση της όπερας («σαν να ήταν συντρίμμια της παλιάς μου ζωής»). Και πάλι όμως η τέχνη κάνει το θαύμα της- μέσα από υπέροχους στίχους που καλείται να μελοποιήσει φτάνει για άλλη μια φορά στις ελεύθερες κορυφές του συναισθήματος, εκεί που οδύνη και αγαλλίαση δεν ξεχωρίζουν και όπου όλη η θέρμη και η δύναμη της ψυχής ενώνονται σε μια παράτολμη φλόγα που υψώνεται στον ουρανό.
     Τελειώνοντας το βιβλίο…
     Δεν τελειώνει βέβαια εδώ το μυθιστόρημα, αλλά μετά απ’ αυτές τις οριακές στιγμές βλέπουμε τον ήρωα πιο ώριμο, πιο κατασταλαγμένο, πιο δημιουργικό, να αντιμετωπίζει με πιο συγκροτημένη στάση τις προκλήσεις που του φέρνει η ζωή. Θα ξανασυναντηθεί βέβαια με τον Μούοτ, ο οποίος σπεύδει να τον επισκεφτεί, να του μιλήσει για τις ανησυχίες του, για τη Γερτρούδη, για το κοινό τους πάθος (γιατί δε μου είπες τίποτα;), θα τον κατανοήσει, θα πάει στον γάμο από μακριά. Θα παρακολουθήσει μια σχέση καταδικασμένη εξαρχής σε δυστυχία, θα συμπονέσει και τη Γερτρούδη, αλλά και τον δυστυχισμένο φίλο που αφηνόταν να τον παρασύρουν και να τον καθοδηγούν οι σκοτεινές παρορμήσεις του, και που σε ώρες περισυλλογής έβλεπε την ίδια του τη ζωή σαν τραγωδία. Θα γοητευτεί για άλλη μια φορά από την προσωπικότητα της Γερτρούδης αλλά δεν θα εκπλαγεί από την καταστροφική πορεία όπου τους είχε οδηγήσει το πάθος των δύο αγαπημένων του προσώπων, του Μούοτ και της Γερτρούδης, μέσα σ έναν αδιέξοδο γάμο. Θα δουλέψει σκληρά για την πρεμιέρα της όπεράς του, όπου ο Μούοτ «ξεπέρασε τον εαυτό του, τραγούδησε με τη σκοτεινή, συγκρατημένη θέρμη του», αλλά η Γερτρούδη είχε αρνηθεί να συμμετάσχει. Θα δρέψει τις δάφνες της επιτυχίας, αλλά αυτό που ουσιαστικά τον ενδιαφέρει παραμένει η «μοίρα των πιο κοντινών του φίλων».
     Κι αυτές οι σιωπηλές εβδομάδες που ακολούθησαν ήταν «οι πιο δύσκολες της ζωής του», γιατί έβλεπε όλους να υποφέρουν σιωπηλά από έναν γάμο θυελλώδη και βασανιστικό, που εντέλει κατέληξε σε ανείπωτη τραγωδία. Πέρα όμως από τα γεγονότα, τη μοναξιά, τη θλίψη, τη συμφορά, ο Κουν κατάφερε να χαράξει έναν δρόμο επικοινωνίας, μέσα από την αγάπη, την τέχνη, την κατανόηση:
    Δεν μπορούμε να στερήσουμε την ψυχή μας από τη ζωή, μπορούμε όμως να τη διαμορφώσουμε και να τη διδάξουμε να είναι ανώτερη από το τυχαίο, και να βλέπει πέρα απ’ τον πόνο χωρίς να συντρίβεται.

Χριστίνα Παπαγγελή

[1] «Αιτία ελομένου, θεός αναίτιος» (την ευθύνη την έχει αυτός που επιλέγει, δηλ ο άνθρωπος, ο Θεός δεν είναι ο υπαίτιος), Πλάτων, Πολιτεία, Ο Μύθος του Ηρός

Γκάρνα, Μουράτης Κοροσιάδης

       Γύρισε μόνο το κεφαλάκι της και με το ράμφος της τράβηξε και έβγαλε ένα πούπουλο απ’ τα φτερά της. Κι όπως το πατούσε και το έσερνε, αυτό μαδούσε και χάλαγε. Έβγαζε τότε άλλο πούπουλο απ’ τα φτερά της. Και ξανά πάλι.

      «Γκάρνα» είναι το πρώτο μυθιστόρημα του αγαπημένου φίλου και συγγραφέα Κοροσιάδη, μετά τα πρώτα δείγματα λογοτεχνικής γραφής, τις συλλογές διηγημάτων του «Το σύνθημα» και «Ήμερες ημέρες», (να σημειώσουμε ότι ο συγγραφέας έχει γράψει και το «Ίχνη λαϊκιστικού και αντιλαϊκιστικού λόγου στην Αρχαία Αθήνα» επιστημονικό έργο στον τομέα της πολιτικής επιστήμης).
     Πρόκειται για ένα πολυδιάστατο και χορταστικό μυθιστόρημα που μας μεταφέρει σε γνώριμο χωριό του νομού Δράμας (δεν κατονομάζεται αλλά πρόκειται για τη γενέτειρα του συγγραφέα, τα Κύργια), και μας προσγειώνει από τη σφαίρα του φαντασιακού και του υποκειμενικού (όπου μας ταξίδευαν τα διηγήματα και κυρίως η δεύτερη συλλογή) στο γήινο, στο πραγματικό, το ρεαλιστικό· και από τη σφαίρα του ατομικού, που εκδηλώνεται στα διηγήματα κατά κανόνα μ’ έναν μοναχικό ήρωα/ηρωίδα (που βέβαια δεν ζει στη γυάλα αλλά αναζητεί την ταυτότητά του σε διαφορετικές κοινωνικές συνθήκες) στον κόσμο του κοινοτικού, του συλλογικού. Πιο συγκεκριμένα, στον κόσμο του χωριού, το δεύτερο μισό του 20ου αιώνα.
     Κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο
     Έτσι λοιπόν, το μυθιστόρημα βασικά «πατάει» στην Ιστορία, με γιώτα κεφαλαίο, χωρίς να σημαίνει ότι δεν υπάρχει μυθοπλασία. Όμως, τα ήθη, οι συνθήκες, το κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο ακόμα και κάποια περιστατικά είναι βασισμένα στην ιστορική πραγματικότητα και είναι αναγνωρίσιμα σε όποιον έζησε στην περιοχή. Ξεκινώντας από τη δεκαετία του ‘60, και φτάνοντας μέχρι περίπου το 1985, ο συγγραφέας μέσα από μεγάλα και μικρά επεισόδια, κυρίως βέβαια μέσα από τους ήρωές του και την ψυχοσύνθεσή τους, μας επιτρέπει να ζήσουμε -ξανά για κάποιους- την ατμόσφαιρα που υπήρχε αυτήν την περίοδο σ’ αυτήν τη γωνιά της ελληνικής επαρχίας (και όχι μόνο), με τα ιδιαίτερα προβλήματα, τα πάθη, τις έγνοιες τις δυσκολίες, τις διχόνοιες αλλά και το μεγαλείο της: φτώχεια που διώχνει τους νέους για μετανάστες στη Γερμανία· παιδιά που μεγαλώνουν με γιαγιάδες και θείους· καλλιέργεια καπνών (ιδιαίτερα ευνοϊκές οι συνθήκες στη Βόρεια Ελλάδα) με όλες τις δυσκολίες παραγωγής (επίπονη εργασία, υψηλό κόστος, κίνδυνος μη απορρόφησης της παραγωγής)· λύκοι που κατεβαίνουν απ’ τα βουνά και απειλούν τους ανθρώπους μέσα στα χωριά· απίστευτες ιστορίες για λίρες κρυμμένες απ’ τον πόλεμο που οι απόγονοι -Τούρκοι και Έλληνες- τις ψάχνουν και οδηγούνται μέχρι και σε φονικά· κατάρες και μάγια από τις γριές του χωριού και τέλος, κίνδυνοι που παραμονεύουν τα μικρά παιδιά που τρέχουν και παίζουν ελεύθερα κι ανεξέλεγκτα στα δρομάκια, στα χωράφια, στα ποτάμια, στα δάση.
     Αλλά και οι καθαρά πολιτικές συγκυρίες είχαν τις ιδιαιτερότητές τους συγκριτικά πάντα με την υπόλοιπη Ελλάδα: η πρόσφατη σχετικά συνύπαρξη με τους Τούρκους (απελευθέρωση Ανατολικής Μακεδονίας 1913, ανταλλαγή πληθυσμών 1922, πολλοί πρόσφυγες πρώτης και δεύτερης γενιάς) έχει αφήσει τα σημάδια της, πρώτα πρώτα στην ντοπιολαλιά που είναι αναμεμειγμένη με πολλά τούρκικα (και ποντιακά) στοιχεία, καθότι οι περισσότεροι παππούδες κι οι γιαγιάδες καταλάβαιναν και μιλούσαν ακόμα τούρκικα, ή ήρθαν από Μικρασία-Πόντο· επίσης, οι Βουλγαρικές κατοχές, με πιο πρόσφατη την τρίτη 1941-1944,[1] που έχει σημαδέψει τη γενιά του πολέμου κι έχει ξεχωρίσει κάποιους ως «βουλγαρογραμμένους», διχάζοντας τους χωριανούς και κληροδοτώντας τα τραύματα στους μεταγενέστερους· στη ίδια περίοδο βουλγαρικής κατοχής μάλιστα, κάποιοι στρατεύσιμοι οδηγήθηκαν ως «ντουρντουβάκια»[2] σε καταναγκαστικά τάγματα εργασίας στη Βουλγαρία, κουβαλώντας άλλου τύπου τραυματικές αναμνήσεις.
     Και φυσικά συναντάμε και τις γνωστές παθογένειες που αφορούν όλη την τότε Ελλάδα μετά τον πόλεμο και τη λαίλαπα του εμφυλίου, όπως πολιτικές διχόνοιες, πάθη, μνησικακίες και μίση μεταξύ δεξιών και αριστερών, χουντικών και «Κομμουνιστοσυμμοριτών». Βλέπουμε τον ρόλο του αγροφύλακα, του χαφιέ, του χωροφύλακα, του παπά, που σ’ αυτές τις μικρές κοινωνίες είναι κυριαρχικός, και την αδίστακτη δράση των ΤΕΑ (Τάγματα Εθνικής Ασφαλείας) που εκφόβιζαν και τρομοκρατούσαν τον κόσμο. Τέλος, τη μιζέρια, τη φτώχεια και την απατεωνιά αγκαλιά με στιγμές μεγαλοσύνης και αλληλοβοήθειας, με κορυφαία την τρυφερή καρδιά της γιαγιάς Μαριώρας.
     Πνεύμα και ύφος
     Από τις πρώτες σελίδες ξεχωρίζει ο κεντρικός ήρωας, ο εξάχρονος Δημητράκης, γύρω από τον οποίο περιστρέφεται όλη η αφήγηση. Γεννημένος το 1958, με γονείς μετανάστες στη Γερμανία, μεγαλώνει με την ακαταμάχητη γιαγιά Μαριώρα, και φτάνουμε να τον παρακολουθούμε μέχρι την ηλικία των 28 χρόνων. Θα μπορούσαμε λοιπόν από μια άποψη να ισχυριστούμε ότι έχουμε μια ιστορία «ενηλικίωσης». Όμως και πάλι, ο έντεχνος κι αβίαστος εγκιβωτισμός πολλών παράλληλων ιστοριών ανθρώπων του χωριού -και όχι μόνο- όπως του καπετάνιου, της Μαρίας, του παπα-Μιχάλη, των Τούρκων που ήρθαν για να βρουν τις λίρες του παππού τους κ.α., σπάει τη χρονική γραμμικότητα της βασικής αφήγησης και μετατοπίζει το κέντρο βάρους, δηλαδή τον κύριο άξονα, στην ιστορία του χωριού, ή μάλλον στην Ιστορία με γιώτα κεφαλαίο. Ούτε απ’ την άλλη ο συγγραφέας κάνει «ηθογραφία», αν και έμμεσα και κατ’ ανάγκην αναφέρονται πολλά στοιχεία από τις συνήθειες, τους τρόπους, τα ήθη του χωριού, όπως π.χ. το βελόνιασμα των καπνών, οι γκιουμέδες, τα σεμεδάκια, τα Μπαμπούγερα (ένας αχταρμάς από ζώα και ανθρώπους αγκαλιάζονταν, σπρώχνονταν, γελούσαν. Κι όλους μαζί τους σκέπαζε ο ήχος των κουδουνιών, της γκάιντας και του νταχαρέ. Χαρούμενος και τρομακτικός, ρυθμικός και ασύντακτος σκαρφάλωνε χωρίς να κουράζεται μέχρι τα βουνά), πάντα όμως εξυπηρετώντας τη δράση. Είναι φανερό λοιπόν ότι η βαθύτερη πρόθεση του συγγραφέα δεν είναι η «λαογραφική» καταγραφή.
     Κι αυτό γιατί τα κεφάλαια που απαρτίζουν το βιβλίο έχουν μια σχετική αυτονομία και φέρνουν στην επιφάνεια περιστατικά της ζωής στο χωριό και της ζωής του Δημητράκη που όμως είναι έκτακτα, «εξαιρετικά», με την έννοια της εξαίρεσης, πολλά μάλιστα απ’ αυτά έχουν ιδιαίτερη σκληρότητα ενώ η εξέλιξη δημιουργεί στον αναγνώστη συναισθήματα αγωνίας, έκπληξης, βαθιάς θλίψης, ακόμα και οργής (απίστευτες πολλές από τις ιστορίες όχι όμως απίθανες να συμβούν, και χωρίς να προσβάλλεται ποτέ το αίσθημα της αληθοφάνειας)! Πρόκειται για «επεισόδια» σαν χάντρες στο ίδιο κομπολόι που με τους ίδιους πάνω κάτω πρωταγωνιστές συνθέτουν μια μεγαλύτερη αφήγηση, κάθε επεισόδιο όμως κρύβει μια μικρή τραγωδία, όπου συναντά κανείς ακόμα και τα αριστοτελικά στοιχεία του είδους, πέρα απ’ τον «έλεο και φόβο» που είπαμε πριν, τις έννοιες της δέσης-λύσης (στοιχείο που το είδαμε και στα διηγήματα)[3], αλλά και της «περιπέτειας», με την αρχαία σημασία της «μεταβολής της τύχης». Και η «λύση», ή αλλιώς η κάθαρση, πολλές φορές εμπεριέχει τον θάνατο, που περιγράφεται (αντίθετα με την αρχαία τραγωδία) με ρεαλιστικό, σκληρό και αμείλικτο τρόπο.
     Αυτή η σκληρότητα αντισταθμίζεται βέβαια με τις εκτεταμένες διαλογικές σκηνές, χαρακτηριστικές για την παραστατικότητα, τη ζωντάνια αλλά και το πικρό χιούμορ μέσα απ’ το οποίο αναδεικνύονται οι χαρακτήρες με τα ανθρώπινα πάθη τους. Οι απολαυστικοί αυτοί διάλογοι αποδίδουν μια έντονη θεατρικότητα και ανακουφίζουν τον αναγνώστη από τη ζοφερότητα των σκοτεινών επεισοδίων, διασκεδάζοντας/διασκορπίζοντας την τραγικότητα και συνυφαίνοντας το αποτρόπαιο με το κωμικοτραγικό, και γιατί όχι, με το κωμικό. Πολλές σκηνές μάλιστα φτάνουν στο γκροτέσκο, όπως η σκηνή της ταφής του καπετάνιου που γίνεται κάτω από κατακλυσμιαία βροχή, με κίνδυνο το φέρετρο να γίνει βάρκα (δεν είχαν ξαναδεί φέρετρο να αρνείται τον ενταφιασμό του).
     Υπάρχει όμως κι ένα ακόμα χαρακτηριστικό της γραφής του Κοροσιάδη που αντισταθμίζει την οδύνη, τη δυσφορία ή την αγωνία που πολλές φορές μεταφέρεται στον αναγνώστη μόνο και μόνο από τα εξωτερικά γεγονότα, τα λόγια ή τις πράξεις των ηρώων/ίδων. Αυτό που θα ονομάσω «παρεκβάσεις» ή «εμβόλιμες σκέψεις», όπου σα να σταματά ο κινηματογραφικός χρόνος (και πράγματι, η παραστατικότητα και στους διαλόγους και στην εξωτερική περιγραφή έχει μια κινηματογραφική υφή), και ο παντογνώστης αφηγητής/συγγραφέας παραθέτει σκέψεις και συναισθήματα, πιο καθολικά και πιο φιλοσοφικά, σαν ένας θυμόσοφος παρατηρητής. Στο κεφάλαιο π.χ. «Τα σεμεδάκια», μετά από έναν χαρακτηριστικό διάλογο με τις γυναίκες του χωριού που μαζεύονταν όλες μαζί κι έπλεκαν, κι αφού η γιαγιά άνοιξε το σεντούκι για να δείξει τα έργα της στον Δημητράκη, παρεμβαίνει ο αόρατος αφηγητής:
     «Ήταν η κρυφή γλώσσα των γυναικών. Οι πόθοι τους σε μια ζωή βουβή και υποταγμένη. Ο κρυπτογραφημένος κόσμος τους (…) Βιβλία ήταν τα πλεκτά τους. Ποιήματα διπλωμένα και σιδερωμένα. Γραμμένα σε καλλιγραφική γραφή. Πνιγμένα σε σεντούκια σκοτεινά. Ήταν τα «σ’ αγαπώ» που δεν ακούσανε ποτέ. Οι «καλημέρες» που δηλητηριάστηκαν πριν γεννηθούν. Οι «καληνύχτες» που μάταια περίμεναν. Όλη η σιωπή που δίδασκαν στις κόρες τους με νεύματα. Αυτή ήταν η αληθινή τους προίκα».
     Ήρωες και πλοκή
     Ως προς την πλοκή, λοιπόν, έχουμε ένα γαϊτανάκι από μικρές, σχετικά αυτοτελείς ιστορίες με πολλές ανατροπές, ένα μωσαϊκό που σχηματίζει την ποικιλότητα της ζωής σ’ αυτήν τη γωνιά της γης. Ενδεικτικοί οι τίτλοι π.χ. «Ο φούρνος», «Το ποδήλατο», «Τα ζάρια», «Γέφυρα», «Το βελόνιασμα», «Η ανάκριση» κ.α., κατά την αγαπημένη συνήθεια του Κοροσιάδη να τιτλοφορεί λιτά και υπαινικτικά τις επί μέρους ιστορίες, μ’ ένα βασικό ουσιαστικό, όπως είδαμε και στα διηγήματα. Η απίστευτη ιστορία του ηρωικού καπετάνιου που την αφηγείται στο καφενείο, όταν διέσωσε τη ζωή ενός ναύτη στα καράβια που με δεξιοτεχνικό τρόπο συνυφαίνεται με τη συγκλονιστική ιστορία του επικηρυγμένου λύκου που βρέθηκε μπροστά στον εξάχρονο Δημητράκη, τότε που σε μια νύχτα από ΒΒημήτρης έγινε Δημήτρης, κι από ζαβαλής έγινε «ασλάν»[4]…, όταν δηλαδή έσωσε ο Δημητράκης με τη σειρά του τη ζωή του καπετάνιου. Και, παρόλο που σώθηκε, έφυγε λίγες μέρες αργότερα για το μεγάλο ταξίδι από στραβοτιμονιά της τύχης κι από κακό του κεφαλιού του (αγνώριστος ο καπετάνιος. Πρησμένος και παραμορφωμένος. Άλλο το χρώμα του. Βουβή η φωνή του. Άλλος ήτανε. Όχι αυτός που ήξερε ο ασλάν Δημητράκης). Έχουμε τον απόηχο από την ιστορία όπου ο βουργαρογραμμένος πατέρας του αγροφύλακα σκότωσε (το 1943) τον αρχηγό των ανταρτών Δημητριάδη μέσα στην πλατεία με βάρβαρο τρόπο (λιθοβολισμό και χτυπήματα με τον υποκόπανο) κατ’ εντολήν του τρομερού Βούλγαρου Βόρι (υπαρκτό πρόσωπο), ενώ μαθαίνουμε αργότερα απ’ τον αγροφύλακα (τον πιστεύουμε;) ότι διαφορετικά ήταν τα κίνητρα του δολοφόνου (ο ασλάν Δημητράκης ήξερε πως ο πλούτος βασίζεται στο αίμα και στον φόνο. Ότι ο έρωτας κι η ευτυχία θα μπορούσαν κι αυτά να αναζητηθούν εκεί, αυτό δεν το φανταζόταν). Βλέπουμε τον κόσμο της Μαρίας της καλύτερης μαθήτριας του σχολείου και παραστάτριας, να σκοτεινιάζει μετά τις άνομες χειρονομίες του δασκάλου, ένα χειμωνιάτικο πρωινό (ξέχασε τα παιχνίδια και τα γέλια η Μαρία. Ξέχασε τις κρυψώνες, το κυνηγητό αι το τζαμί. Η Μαρία δεν ήταν πια αυτή που ήξερε ο ασλάν Δημητράκης).
     Αυτά είναι ενδεικτικά κάποια βασικά επεισόδια που δεν έχουν άμεση σχέση με τον Δημητράκη, τον κεντρικό ήρωα του βιβλίου (εκτός απ’ τη σκηνή με τον λύκο). Γιατί υπάρχουν μεν πολλές παράλληλες ιστορίες, αλλά ο φακός του συγγραφέα ακολουθεί κατά τον κύριο λόγο τον ήρωά μας. Ο Δημητράκης είναι ένα μοναχικό, έξυπνο κι ευαίσθητο παιδί, που καθώς μεγαλώνει αποκτά όλο και περισσότερο θάρρος και παρρησία. Πέρα απ’ τη μεταμόρφωσή του σε Δημητράκη (από ΒΒημήτρη σε ασλάν Δημήτρη) -που σηματοδοτεί το πέρασμα απ’ τη νηπιακή ηλικία στην παιδική καθώς και την αποδοχή/σεβασμό από μικρούς και μεγάλους στο χωριό-, υπάρχουν και άλλα καθοριστικά περιστατικά που διαμορφώνουν την προσωπικότητά του, την επηρεάζουν, την εξελίσσουν. Κομβικό είναι π.χ. και το επεισόδιο με τον ειρωνικό ή μάλλον δίσημο τίτλο «Η βάπτιση», μία απ’ τις μικρές τραγωδίες που προανέφερα, που καταλήγει στον θάνατο δυο παιδιών. Έτσι, εκτός απ’ την αναμέτρηση με τον λύκο και τον καπετάνιο, στα δεκατέσσερα ο Δημητράκης περνάει μια ακόμα μεγάλη δοκιμασία καθώς πνίγονται δυο συμμαθητές του/βασανιστές πουλιών, τα ονομαζόμενα «δίδυμα» μπροστά στα μάτια του, κι ενώ προσπαθεί -απρόθυμα είναι η αλήθεια- να τους σώσει! Ο Δημητράκης που αγαπά ιδιαίτερα τα πουλιά, είναι ήδη αναστατωμένος βλέποντας ότι η αλαναρία του χωριού με προεξάρχοντες τα δύο αδέρφια, πιάνει τα πουλάκια για να τα βασανίσουν και να τα σκοτώσουν (και πρέπει να σκοτώνουμε πουλάκια; Αυτά είναι γιαβράκια ρε. Έπιασες καμιά φορά κανένα να δεις πόσο γρήγορα χτυπάει η καρδιά του απ’ το φόβο;). Η στάση λοιπόν του Δημητράκη είναι αμφίθυμη, καθώς κι οι παριστάμενοι αλλά κι εμείς αναρωτιόμαστε αν σκόπιμα τους άφησε να πνιγούν στη γκιόλα όπου γλιστρήσανε ή όντως ζαλίστηκε (τι κάνεις, ρε, γιατί μ’ αφήνεις), κι όταν πια μαθεύτηκε η συμφορά, με κλωτσιές και γροθιές καταφέρνει να «ξεσφραγίσει» την τρομερή κατάρα της πολύπαθης θείας Ζαφείρας, της γιαγιάς των άτυχων παιδιών, που τον θεώρησε υπεύθυνο (σκόρπισαν όλα στον αέρα. Μαντζούνια, φτερά, κόκκαλα, πόδια. Μαζί το αίμα κι οι κατάρες. Άλλα έπεσαν στην αυλή κι άλλα πήγαν στον ουρανό).
     Μετά από το συγκλονιστικό αυτό επεισόδιο ο Δημητράκης έπεσε σε βαθύ λήθαργο για σαράντα μέρες (κλείσανε τα μάτια του. Και ξανανοίξανε ύστερα από σαράντα μέρες). Η αρρώστια του αυτή έφερε εκτάκτως τους γονείς του πίσω από τη Γερμανία μετά από τέσσερα χρόνια (είναι η μοναδική σκηνή όπου τους βλέπουμε στο μυθιστόρημα, κι η μοναδική αναφορά που γίνεται στον πατέρα), που με ασυνήθη σκληρότητα ξαναφεύγουν προτού ανανήψει ο Δημητράκης (- Και άμα δε γίνει καλά το παιδί, πάλι θα φύγετε; -Θα γίνει. Όλα τα’ χει. Τίποτα δεν τον λείπει. Μάνα είμαι και ξέρω. Αλλά δεν έχουμε και το δικό του το χαβά. Πρέπει να δουλέψουμε). Κι είναι η πρώτη φορά που ο συγγραφέας υποδηλώνει τον καημό που τρώει τον ήρωά μας, τη στέρηση της μάνας, της μητρικής αγκαλιάς. Αυτήν την «πρώτη προδοσία», όπως θα την ονομάσει αργότερα, όταν συνειδητοποιήσει τον αντίκτυπο αυτής της στέρησης. Όμως τώρα δεν υπάρχουν λόγια ακόμα, μιλάει το σώμα, και το σώμα δε λέει να ξυπνήσει. Το μόνο που λέει στη γιαγιά του (δεν θα ανοίξεις τα ματάκια σου να δεις τη μάνα σου, αγόρι μου;) είναι ότι μυρωδιά της μάνας του, είναι «μπαγιάτικη», και η αγκαλιά της επίσης. Μόλις έφυγε το ταξί με τους γονείς του, τότε μόνον άνοιξε τα μάτια του!

     Θέλω να δω τις πληγές που έχεις στο στήθος σου,

     Θέλω να μου δείξεις τα σημάδια που έχεις στην καρδιά σου.

Έτσι πέρασαν για τον Ασλάν Δημητράκη τα λεπτά,

οι ώρες και τα χρόνια το βράδυ εκείνο της μεγάλης επιστροφής.

Ανήμπορα στάθηκαν τα φιλιά του να θεραπεύσουν τα τραύματά της.

Ανήμπορη και η θεία μετάληψη να θεραπεύσει τα δικά του.

     Το επεισόδιο λοιπόν στη γκιόλα σηματοδοτεί μια νέα μετάβαση στη ζωή του Δημητράκη. Και τον βλέπουμε στη συνέχεια στη Θεσσαλονίκη να φοιτά σε τεχνική σχολή για ηλεκτρολόγους, ενώ παράλληλα σερβίρει καφέδες για να τα βγάλει πέρα. Εκεί έχει επαφή με ανθρώπους της πόλης, εργαζόμενους κι αφεντικά, ακούει πρώτη φορά για συνδικαλισμό, εργατικά δικαιώματα, θεωρίες περί κομμουνισμού και παραπετάσματος, τον βλέπουμε αργότερα να υπερασπίζεται τα συμφέροντα των εργατών (υπάρχει χειρότερη συνήθεια απ’ τη δουλειά;). Κυρίως όμως αυτήν την περίοδο γνωρίζει τη Μαρία (αυτήν την «ιέρεια της λύπης»), που θα του αλλάξει τη ζωή (σιωπές που συναντήθηκαν μέσα στο δάσος). Πρόκειται για μια «συνάντηση» όχι μόνο ερωτική αλλά και πνευματική, που αποδίδεται με πολύ μοναδικό και ιδιάζοντα ποιητικό τρόπο, όπως όλες οι γνήσιες συναντήσεις ανήσυχων ψυχών. Η Μαρία είναι μια κοπέλα που κρύβει κι αυτή μια τραγική ιστορία, μεγαλύτερή του μεν, αλλά που έχει όνειρο να πάει στην… Κούβα, στη Νικαράγουα, στη Λατινική Αμερική (Να πολεμήσω με τους αντάρτες. Να κάνω ό, τι έκανε ο Τσε). Η γνωριμία μ’ αυτήν την ιδιαίτερη προσωπικότητα είναι ένα νέο άνοιγμα, θα λέγαμε μια ακόμα επισταθμία στην εσωτερική πορεία του ήρωά μας, και οι σχετικές σελίδες που χαρίζει ο συγγραφέας στους αναγνώστες είναι απολαυστικές, γεμάτες χιούμορ, φαντασία, λυρισμό, ρομαντισμό αλλά και πίκρα· γιατί η Μαρία δεν είναι διατεθειμένη να κάνει πίσω στα όνειρά της…

     Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι πρόκειται για μια πρωτοπόρα γυναίκα, που φτάνει στο σημείο να… φορέσει το πετραχήλι και να εξομολογήσει τον δύστυχο παπα-Μιχάλη που τους έκρυψε από τα «μπασκίνια» που τους κυνηγούσαν, και λέω δύστυχο γιατί αφηγείται κι αυτός μια σπαραχτική τραγική ιστορία που τον ταλανίζει μέχρι την οριστική κατάληξη.

Τότε η φτώχεια της μάνας

 Τώρα οι ελπίδες της Μαρίας

     Ωστόσο η απόφαση της Μαρίας να φύγει είναι αμετάκλητη, κι έτσι με ένα θριαμβευτικό κρεσέντο, ένα - ταξίδι στη Θάσο με σκηνή, μαγικό και απόκοσμο («μετακομίσαμε στο όνειρο») ουσιαστικά οι δυο ερωτευμένοι σφράγισαν μια αγάπη ξεχωριστή, δυνατή αλλά εφήμερη... Ενωμένοι με τη φύση, απολαμβάνοντας τη θάλασσα, τη γύμνια, τα χρώματα, το σκοτάδι, το σώμα τους, τον έρωτα· εκεί ο Δημητράκης χρίστηκε ποιητής… Εκεί η Μαρία του χάρισε το τετράδιο για να γράψει τα πρώτα του ποιήματα, την πρώτη συλλογή «Το ακρωτήρι των γλάρων» (είσαι πλούσιος και δεν το ξέρεις). Εκεί έζησε το όνειρο, την τέχνη, τον πλούτο της ψυχής παρόλο που υπήρχε το φάσμα της επικείμενης φυγής (η Μαρία έκρυβε τη λύπη της. Όμως χρόνια γι’ αυτό το ταξίδι ετοιμαζότανε. Γι’ αυτή τη δεύτερη ζωή. Η αγάπη από τη μια, η ελπίδα από την άλλη). Και, σύμφωνα με την αγαπημένη συνήθεια του συγγραφέα να συνυφαίνει το τραγικό με το κωμικό, το λυρικό με το ρεαλιστικό, όλη η ένταση των αποχαιρετιστήριων στιγμών διασκορπίστηκε με το επεισόδιο των απατεώνων τσομπάνων, που καραδοκούσαν με μπανιστήρι για να ορμήσουν και να επωφεληθούν παντοιοτρόπως! Ένα επεισόδιο που θα μπορούσε να αποβεί μοιραίο, ωστόσο η κατάληξη ανακουφίζει τον αναγνώστη.

     Και η Μαρία έφυγε.

Μονή σκέψη, μονή ανάσα, μονό τσιγάρο, μονό αύριο. Όλα μονά.

Οι άνθρωποι, έχουν κι αυτοί κάτι που τους τραβάει πάντα στον βυθό.

Έχουν και κάτι που τους σπρώχνει προς τα πάνω.

     Και βλέπουμε πια τον Δημητράκη ξανά στο χωριό, αφού απολύθηκε από φαντάρος, πιο ώριμο πολιτικά, πιο ετοιμόλογο και πιο αποφασιστικό. Ίσως και λίγο πιο πικρόχολο, πιο ανυποχώρητο, πιο ασυμβίβαστο (απολαυστικός κι ο διάλογος με τον παπά, που προσπαθεί να τον πείσει ότι τα μεγάφωνα δεν ενδείκνυνται στην εκκλησία γιατί «οι γριές δεν μπορούν ν’ ακούνε την εκκλησία και να κάνουνε και δουλειές στο σπίτι τους», ό δε μέγιστον «να κατεβάζουν τα βρακιά τους και να κατουράνε»). Ωστόσο ενδίδει στις πιέσεις του αγροφύλακα (θυμίζω ότι ο αγροφύλακας είναι χουντικός, γιος βουλγαρογραμμένου) και δύο Τούρκων αδερφών, του Αχμέτ και του Αλπαρσλάν, που επέστρεψαν στην Ελλάδα για να βρουν τις λίρες του παππού τους, να βοηθήσει κι αυτός στην αναζήτηση. Πρόκειται για ένα επεισόδιο πάλι καθοριστικό γιατί σημαδεύει την ψυχή του Δημητράκη και του αλλάζει τη ζωή, μια νέα περιπέτεια με τις φαιδρές και τις τραγικές της όψεις, που επεκτείνεται σε πέντε κεφάλαια (με πολλές εγκιβωτισμένες μικροϊστορίες) κι αποκαλύπτει νέες πτυχές του χαρακτήρα, όχι μόνο του Δημητράκη αλλά και των τριών συνεργών. Αυτό που εντυπωσιάζει είναι οι διαφορετικές προσωπικότητες των δύο αδερφών, αλλά και οι λαϊκές κουβέντες που ανταλλάσσουν εκφράζοντας άλλος τον εθνικισμό του (όλα απ’ τους Έλληνες ξεκίνησαν/οι λίρες είναι στη δικιά μας τη γη/για να είσαι αληθινός ήρωας, πρέπει να έχεις ελληνικό αίμα), άλλος την αγάπη για την πατρίδα (ήταν και δικά μας πριν λίγα χρόνια ρε ασλάν/εδώ μιλάμε για την περιουσία της οικογένειάς μας) κι άλλος πιο προοδευτικές απόψεις (πριν τους Έλληνες ήταν άλλοι εδώ. Και πριν από κείνους άλλοι. Και στα διπλανά μέρη ζούσαν άλλοι άνθρωποι. Όλοι κάτι δίνουν κάτι παίρνουν. Έτσι προχωράει ο κόσμος). Ο αναγνώστης ζει στιγμές αγωνίας μαζί με τους ήρωες, διασκεδάζει με τους αδιέξοδους διαλόγους που αποκαλύπτουν τις διαφορετικές προθέσεις του καθένα, την αυθόρμητη ανθρωπιά ίσως, αλλά παρατηρεί και τις καχυποψίες που γεννιούνται ανάμεσά τους, τους τσακωμούς, τις συμμαχίες, τα ρίσκα, και κυρίως την πλεονεξία που κάνει τον άνθρωπο να φτάνει στα άκρα, στο όριο του θανάτου ή του φόνου. Γιατί και αυτό το επεισόδιο καταλήγει με πολύ τραγικό τέλος.

-Δεν ξέρεις πόσο προδομένος ένιωσα που έφυγε. Για δεύτερη φορά.

-Για δεύτερη;

- Η πρώτη ήταν η μάνα μου.

     Ένας οδυνηρός διάλογος με τη γιαγιά Μαργιώρα, που ανησυχεί για την αποκατάσταση του εγγονού της και τον γυροφέρνει με σχετικές κουβέντες, είναι και η αφορμή για να αποκαλύψει ο συγγραφέας τα βαθύτερα υπόγεια στρώματα της ψυχής του Δημητράκη, που νιώθει διπλά προδομένος και εγκαταλελειμμένος… κι ίσως αυτό το υπόγειο τραύμα είναι που εξηγεί πολλές πλευρές του χαρακτήρα του, όπως μια κάποια αστάθεια στις αξίες, μια κάποια σκληρότητα, μια κάποια ανηθικότητα… (να σημειώσουμε εδώ ότι ο παντογνώστης συγγραφέας δεν κρίνει και δεν κατακρίνει ούτε μια στιγμή τις επιλογές του ήρωά του, όλα αναδεικνύονται μέσα από τις πράξεις και τα λόγια του).
     Έχουν περάσει πια τα χρόνια, και η Μαρία έχει εξαφανιστεί, ούτε γύρισε, ούτε έστειλε κάποιο σημείο ζωής. Η γιαγιά είχε συμπαθήσει πολύ τη Μαρία και, παρά την εξαφάνιση, διατηρεί καλοπροαίρετη στάση απέναντί της (εμένα, στην καρδιά μου μέσα μπήκε αυτό το κορίτσι), όμως ο Δημητράκης έχει σκληρύνει και της απαντά λογικά και αποφασισμένα (άσε ρε γιαγιά που θα με πεις ότι με σκέφτεται/φτάνει όσο περίμενα/πέντε χρόνια πέρασαν, όχι δύο. Αν με ήθελε τόσο πολύ ας έμενε. Αλλά γι’ αυτήν μεγαλύτερη αξία είχε να φύγει/μπορούσε να με στείλει ένα γράμμα. Για να μη στείλει, πάει να πει ότι δεν την ενδιαφέρει).
     Κι έχει δίκιο. Κι έχει δίκιο όταν λέει επιτέλους ξεκάθαρα ότι κι η μάνα του… κι αυτή έκανε την επιλογή της όπου δεν τον είχε συμπεριλάβει (δεν θέλω να με σκέφτεται. Ούτε κι εγώ τους σκέφτομαι/αντί ν’ α αγαπάει εμένα η μάνα μου, τα ντουβάρια αγαπούσε/εδώ με ξέγραψε η ίδια η μάνα μου και δεν θα με ξέγραφε μια ξένη;)
     Αλλά κι η γιαγιά έχει δίκιο, κι η Μαρία. Γιατί το κεφάλαιο «Μαρία» δεν τελειώνει εδώ αλλά επιφυλάσσει μια ακόμα έκπληξη στον Δημητράκη, μια ακόμα τραγωδία που θα του αλλάξει άρδην τη ζωή…
     Να μη μπλέξεις μόνο και βγει και τ’ όνομά σου και λένε για σένα στα καφενεία
     Η ανάμειξη του Δημητράκη στην πολιτική ζωή είναι και ο τελευταίος σημαντικός κόμβος στη ζωή του, ή μάλλον στο... μυθιστόρημα! Βρισκόμαστε στη δεκαετία του ’80, δηλαδή δεκαετία που έφερε το ΠΑΣΟΚ στην εξουσία. Ο Δημητράκης δουλεύει πια σ’ έναν εργολάβο που χτίζει αυθαίρετα («κάνω εγκαταστάσεις στα παραθεριστικά»), βγάζει καλά λεφτά, είναι καταξιωμένος, αν και βέβαια έχει κάνει τους συμβιβασμούς του. Η έντονη προσωπικότητά του κι ο τρόπος που επενέβη και χειρίστηκε μια έντονη σύγκρουση στο χωριό (επίθεση Πασόκων σε δεξιούς που έκαναν προκλητικές κινήσεις στην πλατεία), οι σοσιαλιστικές του ιδέες και ο τρόπος που τις υπερασπίζεται, τον οδηγούν στους κόλπους του ΠΑΣΟΚ, ή μάλλον οδηγούν το ΠΑΣΟΚ στον Δημητράκη, λίγο πριν τις εκλογές του 1985. Η νομαρχιακή επιτροπή του ΠΑΣΟΚ διπλαρώνει τον Δημητράκη για να βάλει υποψηφιότητα για βουλευτής! Κι ο αναγνώστης εδώ απολαμβάνει τον γνήσιο λαϊκίστικο λόγο των τότε οπαδών του ΠΑΣΟΚ με τις πολλές υποσχέσεις υπέρ του λαού, που ελαφρώς πιο ωραιοποιημένα από τη δεξιά, επί της ουσίας όμως μεταχειρίζονται τον ίδιο μηχανισμό προσωπολατρίας και πελατειακών σχέσεων (πρέπει να ενισχύσουμε το αριστερό μας προφίλ/πρέπει να δείξουμε ότι δεν έχουμε χάσει τον ιδεολογικό μας προσανατολισμό και βηματισμό). Τολμούν μάλιστα να του προτείνουν να εκμεταλλευτούν την εικόνα της Μαρίας ως μαχήτριας των Σαντινίστας, για να τονίσουν το αριστερό του προφίλ, και με έκπληξη βλέπουμε ότι παρόλες τις αρχικές αντιστάσεις, ο Δημητράκης ενδίδει στην πρόκληση (δεν έχω το δικαίωμα να αρνηθώ) παρόλο που η αλήθεια για λόγους προβολής διαστρεβλώνεται (ποιος θα το μάθει; Ό, τι πούμε εμείς, θα το πιστέψουν/ τι σημασία έχει η αλήθεια; Δε βλέπεις την τηλεόραση; Όλες οι διαφημίσεις ψέματα λένε αλλά ο κόσμος τις πιστεύει).
     Όνειρο και γκάρνα

Όνειρο μέσα στο όνειρο.

Καθρέφτης που βλέπει σε καθρέφτη.

Κατάδυση σε σπήλαια συγκοινωνούντα.

     Τέλος, ένας σημαντικός δείκτης που διατρέχει το μυθιστόρημα και κυρίως την ψυχολογία του Δημητράκη είναι το όνειρο. Μέσα απ’ το όνειρο, αυτόν τον προδότη του υποσυνείδητου, αποκαλύπτονται πολλές φορές σαν πινελιές οι πιο απόκρυφες πτυχές της ψυχής του ήρωα. Και η γιαγιά σιγοντάρει, δίνοντας σημασία κι αυτή στη σημειολογία των ονείρων…
     Πιο εμβληματικό όμως είναι το όνειρο με τη γκάρνα, αυτό το παράξενο μικρό χρωματιστό πουλί που ενώ κελαηδούσε ωραία μαδούσε τα φτερά του ένα ένα μόνο του, κι αντί να πετάει σερνόταν στον δρόμο, το μικρό πουλάκι που το είδε κι ο Αχμέτ αλλά κι ο Δημητράκης στο όνειρό του. Ήδη γνωρίζουμε την ευαισθησία, την αδυναμία που είχε από μικρό παιδί ο Δημητράκης στα πουλιά, που τους έσωζε τη ζωή, τα υπερασπιζόταν απ’ τους βασανιστές τους, κι όλο αυτό έγινε η αφορμή για την πρώτη τραγωδία της ζωής του. Ένα όνειρο επομένως εμβληματικό, που τον οδηγεί κατευθείαν στο επεισόδιο με τους δύο συμμαθητές του στη γκιόλα, τότε που ο έφηβος Δημητράκης έκανε ένα αποφασιστικό άλμα προς την ωριμότητα.
   ...Γύρισε μόνο το κεφαλάκι της και με το ράμφος της τράβηξε και έβγαλε ένα πούπουλο απ’ τα φτερά της. Κι όπως το πατούσε και το έσερνε, αυτό μαδούσε και χάλαγε. Έβγαζε τότε άλλο πούπουλο απ’ τα φτερά της. Και ξανά πάλι.
      Έτσι λοιπόν, η γκάρνα γίνεται ένα διακριτικό μοτίβο, που το βλέπουμε στον τίτλο, κι επιστρέφει ξανά, σαν υπόμνηση στο υποσυνείδητο του ενήλικου πια ασλάν Δημητράκη, για να του θυμίσει την πιο τρυφερή και οδυνηρή εμπειρία κρυμμένη στα κατάβαθα της ύπαρξής του, ίσως την πιο καθοριστική, την πιο σημαδιακή, τότε που ήρθε για πρώτη φορά αντιμέτωπος με τον θάνατο και την ενοχή.

Χριστίνα Παπαγγελή

[1] Η περίοδος αυτή αποτελεί την τρίτη κατά σειρά βουλγαρική κατοχή των ελληνικών αυτών εδαφών στον 20ό αιώνα, ενώ έχουν προηγηθεί η Α΄ Βουλγαρική Κατοχή (1913) και η Β΄ Βουλγαρική Κατοχή (1916-1918). Τελείωσε το 1944 με την αποχώρηση των βουλγαρικών στρατευμάτων, έπειτα από την αλλαγή του πολιτικού και στρατιωτικού σκηνικού στη Βουλγαρία και τα Βαλκάνια.
[2] https://www.news247.gr/history/mixani-tou-xronou-ntourntouvakia-oi-vasanismenoi-makedones-pou-espagan-petres-mesa-se-vroxi-kai-xioni/
[3] Αντιγράφω από την ανάρτησή μου για το «Ήμερες ημέρες»[1] Η «δέση» και η «λύση» είναι στοιχεία της αρχαίας τραγωδίας κατά Αριστοτέλη. Χρησιμοποιώ αυθαίρετα τον όρο, δεδομένου ότι οι ιστορίες του Κοροσιάδη έχουν «αρχή-μέση-τέλος», πλοκή, «δέση» και «λύση» (Αριστοτέλης, Περί ποιητικής: Σε κάθε τραγωδία υπάρχει δέση και λύση. Όσα είναι έξω από το δράμα και μερικά από αυτά που είναι μέσα σ᾽ αυτό αποτελούν πολλές φορές τη δέση· τα υπόλοιπα είναι η λύση. Με τη «δέση» εννοώ όσα γίνονται από την αρχή της υπόθεσης ως το σημείο που είναι το έσχατο: αυτό από το οποίο αρχίζει η μετάβαση προς την ευτυχία ή τη δυστυχία· με τη «λύση» εννοώ όσα γίνονται από την αρχή της μετάβασης ως το τέλος.
[4] ασλάν = λιοντάρι/παλληκάρι

Το αλφάβητο της σιωπής, DELPHINE MINOUI

Ίσως αυτό συνοψίζει με τον καλύτερο τρόπο τη χώρα της.

Αυτή η έμφυτη τάση για καταπίεση. 

καλλιέργεια μιας ακόρεστης δίψας για απόδραση.

     Ένα ακόμα διαμαντάκι της αξιόλογης δημοσιογράφου και συγγραφέα που το διάβασα μετά το «Ελεύθερη» («Badjens»), και που είναι νομίζω και το τελευταίο της βιβλίο. Η συγγραφέας Delphine Minoui, από Γαλλίδα μητέρα και Ιρανό πατέρα, έχει εξειδικευτεί στα θέματα της Μέσης Ανατολής με πολυετή θητεία ως ανταποκρίτρια στη Le Figaro (Ιράν, Ιράκ, Συρία). Είναι πιο γνωστή για το βιβλίο της «Συλλέκτες βιβλίων στην Νταράγια»[1], το οποίο το γύρισε μάλιστα και ως ντοκιμαντέρ, ενώ τα τελευταία 20 χρόνια ταξιδεύει πολύ σε όλον τον αραβομουσουλμανικό κόσμο. Αν παρατηρήσει κανείς συνολικά το έργο της[2] θα διαπιστώσει πόσο βαθιά πολιτικό είναι, και πως παράλληλα με τη λογοτεχνία η Μινουί υπηρετεί τις αξίες της ισότητας, της ανθρωπιάς, της εξέγερσης απέναντι στην αδικία. Σήμερα ζει στην Τουρκία, έχει επομένως άμεση αντίληψη της κατάστασης που επικρατεί στην Τουρκία του Ερντογάν, που είναι και ο χώρος δράσης του «Αλφάβητου της σιωπής» (2023).

     Καθαρά πολιτικό ενδιαφέρον λοιπόν παρουσιάζει κι αυτό το βιβλίο, αλλά δεν θα μπορούσε κανείς να το χαρακτηρίσει «στρατευμένο». Κι αυτό γιατί κυριαρχεί το συναίσθημα, η ψυχογράφηση των ηρώων, οι ανθρώπινες αδυναμίες –ο φόβος, η διάψευση, η αδυναμία, ενώ απ’ την άλλη υπάρχουν πολιτικά μηνύματα -καθότι ο άνθρωπος είναι «πολιτικόν ζώον»-, που υποβάλλονται όμως έμμεσα κι όχι κραυγαλέα: η αποδοχή του διαφορετικού, η συμπαράσταση στον αδύναμο, η διαμαρτυρία απέναντι στην ανελευθερία του καθεστώτος, την αδικία και τον καταναγκασμό.
     Η έμφαση στο συναίσθημα είναι ένα στοιχείο που προσωπικά το έχω παρατηρήσει σε πολλούς συγγραφείς της Ανατολής και μάλιστα του αραβικού κόσμου, όπως τον Καναφάνι, τον Γιασμίνα Χάντρα, τον Τάρικ Άλι, τον Καλέντ Χοσεϊνί, την Ασλί Ερντογάν κ.α., και διαπιστώνω -είναι προσωπική μου αίσθηση αυτή- ότι μάλλον η κουλτούρα τους έχει καλλιεργήσει πολύ περισσότερο το συναίσθημα/τη συναισθηματική νοημοσύνη/ ως εργαλείο ξεκλειδώματος του κόσμου, κατανόησης και δράσης, απ’ ό, τι η διανοητική «δυτική» κουλτούρα. Ίσως επειδή οι κοινωνικοπολιτικές συνθήκες στις οποίες μεγάλωσαν γενιές και γενιές στις ανατολικές χώρες είναι έκρυθμες και πολύ ανελεύθερες, συμπεριλαμβανομένης και της θέση της γυναίκας, η οποία κατά κανόνα είναι πολύ υποβαθμισμένη.
     Πρόσθετο λοιπόν ενδιαφέρον για τον/την αναγνώστη/στρια είναι η «εκ των έσω» κατανόηση ενός κόσμου γεμάτου αντιθέσεις, όπου συμπλέκονται και συγκρούονται το παραδοσιακό με το σύγχρονο (οι δύο ήρωες είναι γνώστες και λάτρεις της γνήσιας τουρκικής παράδοσης, ιδιαίτερα ο Γκιοκτάι που είναι καθηγητής Ιστορίας), όπως και η δημοκρατία/ισότητα/ελευθερία με τον αυταρχισμό της εξουσίας. Αυτές οι αντίρροπες δυνάμεις βέβαια συγκρούονται πάντα, σε όλους τους πολιτισμούς κι όλες τις εποχές, κι αυτό είναι ίσως το βαθύτερο νόημα που θα πρέπει να αναζητά κάθε ιστορική συνείδηση. Εδώ όμως πρόκειται για τη ιδιομορφία της γείτονας χώρας, και ιδιαίτερα της Κωνσταντινούπολης, που είναι ένα μοναδικό πολυπολιτισμικό κέντρο όπου ενσωματώθηκαν και συμβίωσαν κατά καιρούς αλλεπάλληλα μεταναστευτικά κύματα προσφύγων, με πολύ διαφορετικούς πολιτισμούς.
     Αυτήν τη ιδιαίτερη, πολυπολιτισμική Ιστορία της πόλης τους οι δύο ήρωές μας όχι μόνο τη γνωρίζουν καλά και την εκτιμούν (ως πανεπιστημιακοί καθηγητές-διανοούμενοι), αλλά την αγαπούν και περηφανεύονται γι’ αυτήν· ακριβώς για την ποικιλομορφία, την πολυγλωσσία, τις μεταμορφώσεις της κοινωνίας της Κωνσταντινούπολης. Οι ίδιοι βρίσκονται μέσα στη δίνη των αντιθέσεων και βιώνουν αυτές τις αλλαγές που πολλές φορές είναι οδυνηρές (κι όμως, αυτή η πολιτεία-κόσμος, παραμένει η πόλη όλων των κινδύνων, στοιχειωμένη από ένα παρελθόν γεμάτο διωγμούς, σφαγές, κάθε είδους αυταρχισμό. Η ιστορία της έχει δείξει ότι μπορεί από τη μια στιγμή στην άλλη να μεταμορφωθεί σε μια πόλη-τέρας, ικανό να καταβροχθίσει ακόμα και τους ίδιους του κατοίκους της).
     Έτσι, θύμα της Ιστορίας με γιώτα κεφαλαίο είναι ο Γκιοκτάι, τραγικό πρόσωπο, όχι μόνο επειδή εξαιτίας μιας «ασήμαντης» υπογραφής φυλακίστηκε στην απάνθρωπη φυλακή που εκμηδενίζει την προσωπικότητα, αλλά επειδή κουβαλάει ένα βαρύ τραύμα: μεγάλωσε με την πεποίθηση ότι ο πατέρας του, στρατηγός που συμμετείχε στις εκκαθαρίσεις των Κούρδων στην ανατολική Τουρκία, ήταν ήρωας. Τον θυμάται, έξι χρονών παιδί, να επιστρέφει απ’ τον πόλεμο με μετάλλια, ενώ ο θάνατός του στο Μαρντίν το 1979 (ήταν ένα από τα πρώτα θύματα του κούρδικου αντάρτικου), αποκαλύπτεται στον Γκιοκτάι με πολύ οδυνηρό τρόπο (με τη σιωπή της, η μητέρα του επέβαλλε διπλή τιμωρία: τον χαμό του πατέρα του αλλά και την αδυναμία να τον αποχαιρετήσει. Του έκλεψε τη δυνατότητα να θρηνήσει). Θα περάσουν πολλά χρόνια μέχρι να συνειδητοποιήσει ο Γκιοκτάι ότι ο πατέρας του δεν ήταν ήρωας, αλλά πιόνι σ’ έναν πόλεμο μισαλλοδοξίας. Δεν είναι λοιπόν καθόλου τυχαίο που ο Γκιοκτάι έδειξε ιδιαίτερη ευαισθησία στο κουρδικό ζήτημα, όταν με πολλή αμηχανία και οδύνη ανακάλυψε την αλήθεια, τη φριχτή μοίρα του κουρδικού λαού (τα ερωτήματα που δεν είχε θέσει ποτέ, που θάφτηκαν μαζί με τον πατέρα του ξεπηδούσαν ορμητικά. Ποιος πυροβόλησε πρώτος εκείνη τη μέρα του 1979; Για ποιο λόγο; Ήταν ο πατέρας του βασανιστής; Πόσους ανθρώπους είχε βασανίσει και κακοποιήσει για να φτάσει στο σημείο να τον δολοφονήσει ένας μαχητής του αντάρτικου;). Ήταν ένα ζήτημα που τον αφορούσε και προσωπικά, γιατί άγγιζε και ανέτρεπε παιδικές μνήμες και βιώματα.

Η παρουσία της απουσίας του

Πράγματι, αυτό ο κόσμος δεν είναι πλέον ο δικός της.

Υπερβολικά μαχητικός.

Υπερβολικά επικίνδυνος.

     Το πρωί της 16ης Ιανουαρίου του 2016, η αστυνομία συλλαμβάνει τον Γκιοκτάι Ντελίμ, καθηγητή Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Βοσπόρου, ως κατηγορούμενο για τρομοκρατία, εξαιτίας ενός κειμένου διαμαρτυρίας που υπέγραψε μαζί με άλλους καθηγητές: την προκήρυξη «Πανεπιστημιακοί για την Ειρήνη» (τώρα πλέον αρκούσε να πεις μια λέξη παραπάνω στο Twitter ή σ’ ένα βαγόνι του μετρό για να κατηγορηθείς για υβριστική συμπεριφορά απέναντι στον πρόεδρο). Το κείμενο αφορούσε τις στρατιωτικές επιχειρήσεις στα νοτιοανατολικά της χώρας (τουρκικό Κουρδιστάν)[3], που συνεχίζονταν παρά την εκεχειρία που είχε αποφασιστεί το 2013 με ΡΚΚ[4] (Εργατικό Κόμμα του Κουρδιστάν), κόμμα που χαρακτηρίστηκε από τον Ερντογάν ως τρομοκρατική οργάνωση (και διώχτηκε μέχρι που διαλύθηκε το 2025).
     Ο Γκιοκτάι είναι παντρεμένος από το 2009 με την Αϊλά, καθηγήτρια Γαλλικών στο γαλλόφωνο Πανεπιστήμιο του Γαλατα-σαράι και πρώην ακτιβίστρια του φεμινιστικού κινήματος, κι έχουν ένα κοριτσάκι, την εξάχρονη Ντενίζ. Έχουν γνωριστεί στα πλαίσια μιας εκδήλωσης για τον ανατρεπτικό συγγραφέα Τεφβίκ Φικρέτ[5], όπου κύριος ομιλητής ήταν ο Γκιοκτάι (ήταν κάτι που η Αϊλά ήξερε να το κάνει. Να αφήσει κάποιον να την αναστατώσει). Οι δύο βασικοί ήρωες ανήκουν επομένως στους προοδευτικούς κύκλους της επαναστατικής διανόησης της Κωνσταντινούπολης (ο Γκιοκτάι υπογράφει τακτικά κάθε είδους διαμαρτυρίες (…) υπέρ της προστασία του περιβάλλοντος. Της αναγνώρισης της γενοκτονίας των Αρμενίων, κατά της κερδοσκοπίας της αγοράς ακινήτων, της κοινότητας ΛΟΑΤ). Παρόλ’ αυτά, υπάρχει ψυχολογική εξέλιξη που έχει μοναδικό ενδιαφέρον: βλέπουμε την μεταστροφή της Αϊλά από διστακτική υποστηρίκτρια σε συνειδητή μαχήτρια, βλέπουμε και την εσωτερική σύγκρουση του Γκιοκτάι, που πέρα από τις κακουχίες στη φυλακή κουβαλάει την ενοχή για τις επιλογές του πατέρα του.
     Ο φακός της αφήγησης πέφτει αρχικά στην Αϊλά, που μένει πίσω μόνη μ’ ένα πολύ μικρό παιδί, προσπαθώντας μέσα στο σκοτάδι όχι μόνο να βοηθήσει τον Γκιοκτάι, να κατανοήσει τους κρατικούς μηχανισμούς και να βρει διέξοδο μέσα από τη νόμιμη οδό, αλλά και να επιβιώσει μέσα σ’ ένα περιβάλλον που γίνεται ολοένα και πιο εχθρικό και πιο απρόβλεπτο. Από τις πρώτες κιόλας μέρες νιώθει στιγματισμένη κι απομονωμένη (η υπόθεση των καθηγητών που «υποστηρίζουν την τρομοκρατία» έχει ήδη γίνει πρωτοσέλιδο στις φιλοκυβερνητικές εφημερίδες), ορισμένοι γείτονες και συνάδελφοι την αποφεύγουν, ενώ η ίδια με διάφορες προφάσεις αποφεύγει να εμφανίζεται στο Πανεπιστήμιο. Όλη της η ενέργεια τώρα στρέφεται στο να συναντήσει τον Γκιοκτάι που, όπως μαθαίνει, μετά από το κρατητήριο της αστυνομίας του Σισλί οδηγείται στις τρομερές φυλακές της Σηλυβρίας[6] ως «Εγκληματίας ειρήνης» (!). Η επαφή της Αϊλά είναι μόνο με τη δικηγόρο, την Ντιλέκ Αλμάζ, που έχει αναλάβει παρόμοιες υποθέσεις όπως του Σελαχαντίν Ντεμιρτάς (αρχηγού του φιλοκουρδικού αριστερού κόμματος HDP), του δημοσιογράφου αρχισυντάκτη της Τζουμχουριέτ Τζαν Ντουντάρ, της περίφημης συγγραφέα Ασλί Ερντογάν  κ.α.
     Ο Ερντογάν, ανέλαβε ως πρόεδρος την εξουσία το 2013 (είχε διατελέσει παλιότερα και ως πρωθυπουργός) προαναγγέλλοντας κάποιες υποσχέσεις για εκδημοκρατισμό (με το νέο του κόμμα, το ΑΚΡ[7], είχε σπουδαία σχέδια για τη χώρα του, στο κατώφλι μιας Ευρώπης με την οποία τότε ερωτοτροπούσε. Η ασφαλτόστρωση των δρόμων, η πρόσβαση στο ηλεκτρικό ρεύμα για τους ξεχασμένους πληθυσμούς του οροπεδίου της Ανατολίας, η κατασκευή γεφυριών, αξιοπρεπών κατοικιών, οδών ταχείας κυκλοφορίας, η βελτίωση των μέσω μεταφοράς). Ήταν η εποχή όπου η Αϊλά θεωρούσε ότι αυτός ο γιος ψαρά της Μαύρης Θάλασσας, ο «άνθρωπος του λαού» που επαγγελλόταν την κατάργηση της θανατικής ποινής και την καταπολέμηση της διαφθοράς, θα έφερνε επιτέλους ισορροπία ανάμεσα στις «αξίες του Ισλάμ και την Κεμαλική κοσμικότητα», ότι θα μπορούσε να υπάρξει μια περίοδος ανεκτικότητας και συμφιλίωσης (επίμαχα ζητήματα: Κούρδοι, Αρμένιοι, γυναίκες).
     Εδώ και καιρό όμως η κατάσταση είναι έκρυθμη. Είναι η χρονιά που η δυσαρέσκεια (επιθέσεις βομβιστών, επιθέσεις αυτοκτονίας κούρδων αλλά και τζιχαντιστών) απέναντι στο καθεστώς για την εξωτερική πολιτική του ΑΚΡ απέναντι στους Κούρδους και τη Συρία του Άσσαντ κορυφώνεται με την απόπειρα πραξικοπήματος ενάντια στον «ψευτοσουλτάνο της σύγχρονης εποχής», τον Ερντογάν κάποιους μήνες αργότερα (16 Ιουλίου του 2016). Ήδη έχει σκληρύνει τη στάση του απέναντι στους αντικαθεστωτικούς, που τους ταυτίζει σκόπιμα με την ISIS, αλλά βέβαια μετά την απόπειρα πραξικοπήματος η δικτατορία γίνεται όλο και πιο άτεγκτη και σκληρή.
     Έτσι, η Αϊλά δεν βρίσκεται μεν στην πρώτη γραμμή του αγώνα κατά του καθεστώτος, αλλά σπουδασμένη στη Γαλλία, έχει μάθει να υποστηρίζει τα δικαιώματα των γυναικών, την ισότητα, τη δημοκρατία (που αυτήν την εποχή εκφράζεται στο δικαίωμα των μουσουλμάνων γυναικών να φορούν τη μαντίλα, θέμα που αποτέλεσε πεδίο σφοδρών αντιπαραθέσεων στη Γαλλία). Φορώντας τη μαντίλα, η Αϊλά ως φοιτήτρια στήριζε τη διεκδίκηση αυτή που είχε απαγορεύσει ο Κεμάλ, μια διεκδίκηση που οι περισσότεροι «λευκοί Τούρκοι» της γενιάς της θεωρούσαν «μεσαιωνική οπισθοδρόμηση» (η Αϊλά ένιωθε αμηχανία μπροστά στον δογματικό αθεϊσμό της οικογένειας και των φιλενάδων της). Η μικρή αυτή επανάσταση της Αϊλά τής στοίχισε την απομάκρυνσή της από την οικογένεια (ξένη μέσα στο ίδιο της το σπίτι, πήρε την απόφαση να φύγει/με το να υπερασπίζεται τις γυναίκες που ήθελαν να φορούν τη μαντίλα, υπερασπιζόταν την ελευθερία, ενδυματολογική ή θρησκευτική. Υποστήριζε τους καταπιεσμένους της εποχής. Από τότε και στο εξής, θα ήταν εκείνη η καταπιεσμένη).
     Ωστόσο, με τον Ερντογάν σιγά σιγά «το Ισλάμ διείσδυσε παντού». Η μαντίλα όχι μόνο νομιμοποιήθηκε (2008), αλλά επεκτάθηκε η χρήση της όπως βέβαια και κάθε μορφή θρησκευτικού φονταμενταλισμού. Έτσι, αντίθετα με την αρχική εικόνα του εκσυγχρονισμού και του εκδημοκρατισμού που άφησε προεκλογικά το ΑΚΡ, το πρότυπο της «γυναίκας-νοικοκυράς» σιγά σιγά κυριαρχεί, και οι δυνάμεις καταστολής αρχίζουν από το 2013 να διώκουν ανελέητα τους διαδηλωτές σε κάθε ένδειξη διαμαρτυρίας (το Γκεζί[8] αποτέλεσε μια κρίσιμη καμπή). Οι εκρήξεις και τα τρομοκρατικά χτυπήματα, πολλά από τα οποία είναι και από τον ISIS (έχει ξεκινήσει ο πόλεμος στην Συρία, ενώ το φιλοκουρδικό κόμμα HDP έχει μπει από το 2015 στο κοινοβούλιο) γίνονται καθημερινότητα (η λεωφόρος Ιστικλάλ έμοιαζε με πεδίο μάχης. Σπασμένες βιτρίνες. Πτώματα στο έδαφος).
     Ο Γκιοκτάι δεν ήταν απ’ αυτούς που μετά την προφυλάκιση αφέθηκαν ελεύθεροι, αντίθετα μεταφέρθηκε στις τρομερές φυλακές της Σηλυβρίας, και διαγράφτηκε από το Πανεπιστήμιο, όπως και το όνομά του απ’ όλες του τις δημοσιεύσεις. Η Αϊλά υποχρεώνεται να πάρει όλα του τα πράγματα από το γραφείο του, και όταν επιτέλους φτάνει η στιγμή να επισκεφθεί τον Γκιοκτάι στη φυλακή, τα συναισθήματα κι από τις δυο πλευρές είναι καταιγιστικά (αυτός που είναι συνήθως τόσο φλύαρος, τόσο ομιλητικός, νιώθει σαν να του φράζουν οι τύψεις τον λαιμό. Σαν αίσθημα ενοχής. Όχι επειδή υπέγραψε, αλλά επειδή επέβαλε στην κόρη του την οδύνη της απουσίας του/Η Αϊλά νιώθει να χάνει το χρώμα της. Διαισθάνεται στον άντρα της μια αμηχανία που δεν την έχει ξαναδεί. Θα ήθελε να του εμπιστευτεί την απόγνωσή της, την οργή της, όλα όσα καταπνίγει εδώ και βδομάδες).
     Γιατί η η Αϊλά έχει απόγνωση και οργή; γιατί δεν έχει το κουράγιο του Γκιοκτάι, άλλωστε η ίδια θεωρεί ότι «η δειλία είναι δείγμα διορατικότητας, ίσως και υπευθυνότητας». Έτσι σκέφτεται τουλάχιστον το πρώτο διάστημα, νιώθοντας βέβαια και την πίεση της μικρής Ντενίζ, που υποφέρει από αϋπνίες, ζητάει τον πατέρα της και παθαίνει κρίσεις πανικού. Η Αϊλά μαθαίνει να μην της χαλάει ποτέ πια χατίρι (τίποτα πια δεν τη νοιάζει, ούτε να ετοιμάσει φαγητό, ούτε να αλλάξει την άμμο της γάτας κλπ κλπ) και της λέει αναγκαστικά πολλά ψέματα. Όμως, η Ντενίζ, που παρόλο που είναι παιδί (ίσως ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο) δεν ικανοποιείται με τις απαντήσεις που παίρνει, γίνεται «ο πιο τρομερός αγιατολάχ» για την Αϊλά, την παρακολουθεί και την ελέγχει ενώ η Αϊλά αναγκάζεται να προσποιηθεί ότι η ζωή συνεχίζεται με κανονικούς ρυθμούς… Μέχρι που η μικρή ξεστομίζει σε ανύποπτο χρόνο ότι ο μπαμπάς της έχει πεθάνει, κι όταν την καθησυχάζουν, ζητά απεγνωσμένα να τον δει…
     Μαμά, τι πάει να πει μάρτυρας;
     Οι δεκάλεπτες επισκέψεις κάθε βδομάδα, το πεντάλεπτο τηλεφώνημα κάθε Πέμπτη και η ελπίδα ότι θα υπάρξει συνάντηση χωρίς διαχωριστικό, καθώς και αργότερα η δυνατότητα να στέλνει βιβλία και γραφική ύλη, είναι τον πρώτο καιρό η σανίδα από την οποία κρατιέται η Αϊλά. Το τρέξιμο στις όχθες του Βοσπόρου και η ενατένιση του απίστευτου τοπίου των Στενών, η αγάπη στον τόπο της είναι επίσης μια ψυχοθεραπεία που η ίδια η Αϊλά ονομάζει «βοσπορισμό», παρηγοριά είναι και τα ποιήματα του Τεφβίκ Φικρέτ. Και η Αϊλά ωριμάζει καθώς τα γεγονότα την ξεπερνάνε: στις 28 Ιουνίου το πολύνεκρο χτύπημα στο Διεθνές Αεροδρόμιο Ατατούρκ έδωσε νέα ώθηση στον αυταρχισμό του Ερντογάν αλλά και στις συνειδήσεις των δημοκρατικών πολιτών[9] (ο στρατός θεωρούσε ανέκαθεν πως ήταν θεματοφύλακας των δημοκρατικών και κοσμικών αξιών/-Και δεν σας φαίνεται περίεργο; Απαντάει μια συνάδελφος, πεπεισμένη πως η αποτυχημένη επιχείρηση ήταν προσχεδιασμένη, στημένη απ’ την αρχή, με σκοπό να ενισχυθεί η δημοτικότητα του Ερντογάν).
     «Ή αυτό ή ο θάνατος»
     Είναι το πρώτο «συμβάν» που θα αποτελέσει αφορμή για την μεταστροφή της Αϊλά σε πιο ενεργή αγωνίστρια. Οι συνθήκες στην καθημερινότητα γίνονται όλο και πιο δύσκολες: η συνάδελφος και φίλη της Νεβρά εγκαταλείπει τη χώρα με… φουσκωτή βάρκα μέσω Ελλάδας, απαγορεύουν την έξοδο από την επικράτεια στην Αϊλά, και τα μέτρα μέσα στη φυλακή σκληραίνουν, ο δε Γκιοκτάι, μετά από περίοδο δυσβάσταχτης μοναξιάς και αλλοτρίωσης, έχει αρχίσει απεργία πείνας και είναι υπερβολικά αδύναμος (ο Γκιοκτάι είναι ιστορικός· δεν μπορεί να ανεχθεί αυτήν τη νέα πολιτική ανάγνωση της Ιστορίας). Η τυχαία συνάντηση της Αϊλά με την φιλοκαθεστωτική Φατμά (ανήκει στο ΑΚΡ), που βρήκε την εξαφανισμένη γάτα τους (προς μεγάλη χαρά της Ντενίζ) δίνει ακόμα μια ώθηση στην Αϊλά, αλλά και η υποχρεωτική της πια παρουσία στο Πανεπιστήμιο (δεν τη διώχνουν γιατί το συγκεκριμένο διοικείται από κοινού με τη Γαλλία) την αναγκάζουν να ενταχτεί ξανά στο κοινωνικό σύνολο. Έχει περάσει ένας χρόνος πια, και η σκλήρυνση του καθεστώτος έχει επηρεάσει όλους τους τομείς, κυρίως όμως τους φοιτητές, που υποδέχονται την καθηγήτριά τους με πολλή χαρά και συγκίνηση.
      Έχουν ωριμάσει πια οι συνθήκες για πιο οργανωμένη αντίσταση, έχει ωριμάσει και η Ντενίζ που αρχίζει και μπαίνει στον νόημα –άλλωστε της επιτρέπουν να επισκεφτεί τον πατέρα της, οπότε το κοριτσάκι ηρεμεί και η Αϊλά μπορεί να μην κρύβει πια τις ανησυχίες της. Από τον βούρκο της αδράνειας ουσιαστικά την βγάζει ένας Κούρδος φοιτητής της, ο Αζάντ, πολύ ενεργός πολιτικά, αρχικά προσκαλώντας την σε παράσταση (ελεύθερη διασκευή του έργου «Κροκόδειλος» του Ντοστογιέφσκι, από ομάδα απολυμένων καθηγητών). Πρόκειται για μια καθαρά πολιτική πράξη αντίστασης («είναι ο καθρέφτης της δικής μας τραγωδίας»), και η συνειδητή πια συμμετοχή της Αϊλά, με την παρουσία της Ντενίζ, σηματοδοτεί το πέρασμά της σε μια νέα εποχή: Δεν βρίσκει λόγια να περιγράψει αυτό που ζει. Δεν πρόκειται ούτε για παράσταση ούτε για διαδήλωση ούτε για απόλυτη σύμπνοια, είναι κάτι πιο δυνατό απ’ όλα αυτά μαζί.
     Η Αϊλά έχει μήνες να δει τον Γκιοκτάι, ο οποίος έχει γίνει σκελετός από την απεργία πείνας (έχει αδειάσει εντελώς. Κι όμως αρνείται το πρωινό του. Γι’ αυτόν, όσο χάνει βάρος, τόσο κερδίζει σε αξιοπρέπεια. Η απεργία πείνας μοιάζει με ύστατη κραυγή για να διεκδικήσει την ελευθερία του). Είναι όμως αποφασισμένη να δοθεί στον αγώνα, και ακολουθεί τον Αζάντ στην Άγκυρα, σε μια πρωτότυπη μορφή αντίστασης: καθιστικές διαμαρτυρίες από ομάδες καθηγητών («Δώστε μας πίσω τα πανεπιστήμιά μας!») από απολυμένους εκπαιδευτικούς, από γυναίκες… Τους συλλαμβάνουν, δυο και τρεις κάθε φορά, τους επιβάλλουν πρόστιμο, τους αφήνουν μετά ελεύθερους και πάλι. Το αποκορύφωμα όμως είναι τα βραδινά μαθήματα που παραδίδουν κρυφά οι επαναστάτες απολυμένοι καθηγητές στην «Ψηφιακή Ακαδημία Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων», μεταδίδοντας π.χ. αρχές του συνταγαμτικού δικαίου σε χιλιάδες φοιτητές μέσω της οθόνης! Η διδασκαλία εξ αποστάσεως (ιδέα εμπνευσμένη από την ταινία «Ο μαυροπίνακας» της Ιρανής σκηνοθέτιδας Σαμίρα Μαχμπαλμπάφ) ξαφνικά αποκτά ένα τεράστιο και ανομοιογενές πλήθος συνδρομητών από νοικοκυρές, συνταξιούχους, άνεργους, συνδικαλιστές, φοιτητές… Ο Αζάντ πρωτοστατεί βέβαια, ενημερώνοντας τον κόσμο για τους άγριους διωγμούς των Κούρδων, ενώ ο ίδιος κουβαλάει τραύματα ψυχικά και σωματικά..

Αυτό μονάχα του είχε μείνει.

Το χαρτί. Το μολύβι.

Το αποτύπωμα της νύχτας του.

Και η δυνατότητα να επινοήσει ξανά το περίγραμμά της.

     Και ο φακός στρέφεται στον Γκιοκτάι, που βρίσκεται στα πρόθυρα της κατάρρευσης και σκέφτεται την αυτοκτονία. Βρίσκεται πια σε αναπηρικό καροτσάκι, και η μόνη του διέξοδος είναι τα σχέδια στο χαρτί, σ’ ένα σημειωματάριο που του έδωσε ένας δεσμοφύλακας που τον λυπήθηκε (ένας λαβύρινθος από γραμμές και καμπύλες, που μοιάζουν γράμματα σε κίνηση. Ένα αφηρημένο σχέδιο, κάτι ανάμεσα σε χαρακτικό και καλλιγραφία). Είναι το αλφάβητο της σιωπής, γιατί όταν ο πόνος γίνεται αφόρητος, όταν κανένα βογκητό δεν μπορεί να τον εκφράσει, οι λέξεις χάνουν το νόημά τους. Η Αϊλά στη θέα αυτών των πρωτότυπων, άναρθρων κραυγών του άντρα της συγκινείται, και τις συνδέει με τη νεαρή Κούρδισσα εικαστικό Ζεχρά Ντογάν, που ζωγραφίζει με αυτοσχέδια πινέλα φτιαγμένα από τα μαλλιά των συγκρατουμένων της στις φυλακές του Ντιγιάρμπακιρ.
     Ωστόσο, η ελπίδα ξαναγεννιέται, όταν η δικηγόρος αναγγέλλει στην Αϊλά την επερχόμενη δίκη, στο δικαστικό Μέγαρο Τσαγλαγιάν. Είναι πια Δεκέμβρης του 2017, έχει γίνει συνταγματική μεταρρύθμιση και ήρθε η ώρα να εκδικαστούν όσοι υπέγραψαν το επίμαχο κείμενο. Βέβαια, είναι η αρχή μιας τρομερής δικαστικής οδύσσειας, με αναβολές και διακοπές, και με αποκορύφωμα την προσωρινή αποφυλάκιση του Γκιοκτάι ενώ αμέσως μετά από λίγες ώρες επανεξετάστηκε η απόφαση του δικαστή και απορρίφθηκε η υπό όρους αποφυλάκιση! Η δυσλειτουργία του δικαστικού συστήματος είναι τόσο εκτυφλωτική, που η Αϊλά αναφωνεί μπροστά στους χωροφύλακες κάποια στιγμή που προσπαθούν να την ηρεμήσουν: «Το μόνο μου έγκλημα είναι που δεν υπέγραψα το κείμενο διαμαρτυρίας νωρίτερα! Μ’ ακούτε; Που δεν υπέγραψα νωρίτερα!».
     Η Αϊλά είναι πια περήφανη για τον άνδρα της (όσο παλεύουμε για να αποφυλακιστεί ο σύζυγός μου, κανείς δεν είναι θύμα!), ταυτίζεται με τις πληγές του λαού της αλλά και των Κούρδων (κάθε καινούργιος πόλεμος είναι το θραύσμα μιας οβίδας που ξανανοίγει την πληγή, τη δική μου, του πατέρα μου, του λαού μου, της Τουρκίας). Δεν διστάζει πια να εκδηλώσει τη διαμαρτυρία της, ακόμα και με κίνδυνο τη σύλληψη (μπορούν να πάρουν τα πάντα αλλά όχι τη σιωπή μου), ενώ στους νέους αγώνες εναντίον του Ερντογάν, εντός ή εκτός Πανεπιστημίου, η συμμετοχή της σε κάθε εκδήλωση, κάθε έκφραση αλληλεγγύης είναι δεδομένη. Άλλωστε, τώρα είναι στο πλευρό της και η 9χρονη πια Ντενίζ.
     Τον Ιούλιο του 2019, τριάμισι χρόνια μετά τη σύλληψη του Γκιοκτάι, η οικογένεια θα ξανασμίξει σ’ έναν καινούργιο κόσμο. Σ’ έναν κόσμο όπου πολλοί απλοί κι αδιάφοροι πολίτες έχουν αρχίσει να αφυπνίζονται και να διεκδικούν την ελευθερία και την αξιοπρέπειά τους. Γιατί, όπως γράφει και η συγγραφέας, οι εξεγέρσεις όπως και οι ιδεολογίες δεν είναι πάντα συλλογικές. Μερικές φορές πρέπει να αντλήσουμε τη δύναμη μέσα μας. Για να σταθούμε καλύτερα στα πόδια μας.

Χριστίνα Παπαγγελή

[1] https://fr.wikipedia.org/wiki/Biblioth%C3%A8que_secr%C3%A8te_de_Daraya
[2] Έχει σκηνοθετήσει και συνεργαστεί σε πολλά ντοκιμαντέρ και έχει εκδώσει αρκετά βιβλία.
Το 2006 , η Ντελφίν Μινούι τιμήθηκε με το βραβείο Albert-Londres για μια σειρά άρθρων σχετικά με το Ιράκ και το Ιράν . Έχει γράψει για τη Nojoud Ali , το πρώτο κοριτσάκι που πήρε διαζύγιο στην Υεμένη , για το Ιράν, και έλαβε επίσης το Μεγάλο Βραβείο Αναγνωστών Elle το 2018 [ 14 ] για το έργο της σχετικά με την ειρηνική αντίσταση της Συρίας στη Νταράγια και τη μυστική βιβλιοθήκη της Νταράγια , The Book Smugglers of Daraya [ 8 ] . Το 2023, δημοσίευσε το The Alphabet of Silence [ 2 ] , και το 2024 το Badjens (για την ειρηνική εξέγερση των Ιρανών γυναικών και εφήβων κοριτσιών)
[3] https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A4%CE%BF%CF%85%CF%81%CE%BA%CE%B9%CE%BA%CF%8C_%CE%9A%CE%BF%CF%85%CF%81%CE%B4%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%AC%CE%BD
[4] Μετά τη σύλληψη και φυλάκιση το 1999 του αρχηγού του ΡΚΚ, Αμπντουλάχ Οτσαλάν, εγκατέλειψε τον Μαρξιστικό-Λενινιστικό χαρακτήρα του[15] και υιοθέτησε τη νέα πολιτική πλατφόρμα του Δημοκρατικού Συνομοσπονδισμού (επηρεασμένη από τον ελευθεριακό σοσιαλισμό) ενώ σταμάτησε τις επίσημες εκκλήσεις για δημιουργία ενός εντελώς ανεξάρτητου κράτους. Στις 21 Μαρτίου 2013, η οργάνωση κήρυξε επίσημη παύση του πυρός με τη Τουρκία. Στη συνέχεια συμμετείχε στις εχθροπραξίες ενάντια στο Ισλαμικό Κράτος, όπως στην πολιορκία του Κομπάνε. Όμως μετά από βομβαρδισμό θέσεών του από την Τουρκία τον Ιούλιο του 2015, το ΡΚΚ άρχισε ξανά τις επιθέσεις εναντίον στόχων στην Τουρκία.
Το ΡΚΚ χαρακτηρίστηκε ως τρομοκρατική οργάνωση από αρκετά κράτη και οργανώσεις, όπως το ΝΑΤΟ και η Ευρωπαϊκή Ένωση,[17] ενώ από άλλες χώρες, όπως η Αρμενία, η Κίνα, η Ρωσία, το Βιετνάμ και η Κούβα όχι. Την 1η Μαρτίου 2025, το PKK κήρυξε κατάπαυση του πυρός με την Τουρκία και η οργάνωση διαλύθηκε στις 12 Μαΐου. Σύμφωνα με ανακοίνωση, που μετέδωσε το πρακτορείο ειδήσεων Firat που πρόσκειται στην οργάνωση, «το 12ο Συνέδριο του PKK αποφάσισε να διαλύσει την οργανωτική δομή του PKK και να βάλει τέλος στον ένοπλο αγώνα».
https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%95%CF%81%CE%B3%CE%B1%CF%84%CE%B9%CE%BA%CF%8C_%CE%9A%CF%8C%CE%BC%CE%BC%CE%B1_%CF%84%CE%BF%CF%85_%CE%9A%CE%BF%CF%85%CF%81%CE%B4%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%AC%CE%BD
[5] Έμεινε γνωστός ως ο «ποιητής της ελευθερίας» λόγω του επαναστατικού του ύφους και της έντονης κριτικής του ενάντια στο απολυταρχικό καθεστώς του σουλτάνου Αμπντούλ Χαμίτ Β΄. Θεωρείται ο θεμελιωτής της σύγχρονης τουρκικής ποίησης.
[6] https://www.dnews.gr/eidhseis/kosmos/537180/silyvria-i-terastia-tourkiki-fylaki-pou-egine-symvolo-tou-aftarxismoy-tou-erntogan
[7] Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης
[8] Η καταστολή των διαδηλώσεων στο πάρκο Γκεζί στην Κωνσταντινούπολη ξεκίνησε τον Μάιο του 2013, όταν οι τουρκικές αρχές επιχείρησαν να εκκενώσουν βίαια ειρηνικούς διαδηλωτές που αντιδρούσαν στην κοπή δέντρων και στην ανέγερση εμπορικού κέντρου στην πλατεία Ταξίμ. Εκατοντάδες διαδηλωτές και ακτιβιστές αντιμετώπισαν ποινικές διώξεις και καταδίκες, ενώ ακόμη και χρόνια αργότερα (όπως στις επετείους της εξέγερσης), οι τουρκικές αρχές προχωρούν σε συλλήψεις και αποκλεισμούς της πλατείας Ταξίμ


[9] https://www.efsyn.gr/kosmos/eyropi/74375_polynekri-epithesi-aytoktonias-sto-aerodromio-atatoyrk

Εφτακόσιοι φοίνικες φυτεμένοι στο ίδιο σημείο, José Balza

Νιώθω διαρκώς την ανάγκη να επιβάλω νοήματα στις εμπειρίες:

και με τον τρόπο αυτόν νομίζω ότι καθιστώ μόνιμη

και την πιο ασήμαντη λεπτομέρεια της καθημερινής ζωής,

κάτι σαν μια μεταφυσική του καθημερινού.

     Πρόκειται για ένα εξαιρετικό, πρωτοποριακό, φευγάτο κείμενο που δύσκολα θα το χαρακτήριζε κανείς «μυθιστόρημα», γραμμένο από τον μεγάλο Βενεζουελάνο Χοσέ Μπάλσα, επιπέδου Κορτάσαρ -κατά τη γνώμη μου-, ο οποίος παρεμπιπτόντως θεωρεί τον Μπάλσα σπουδαίο συγγραφέα, και επαίνεσε ιδιαίτερα το συγκεκριμένο βιβλίο. 
     Ένα ανήσυχο «εγώ» πρωταγωνιστεί σ’ αυτό το ακατάσχετο παραλήρημα, αυτό το καταπληκτικό αφήγημα όπου θαρρείς δεν υπάρχει αρχή και τέλος· ένα «εγώ» που αναπροσδιορίζεται ξανά και ξανά, προσπαθώντας να ανακαλύψει τη βαθύτερη ουσία της ύπαρξής του. Παρόλο που υπάρχουν σημαντικά εξωτερικά γεγονότα, το βάρος της αφήγησης πέφτει στην εσωτερική πορεία του ήρωα-αφηγητή(-συγγραφέα;), προς την αυτογνωσία και την αυτοπραγμάτωση. Οι εμπειρίες, είτε ευχάριστες είτε οδυνηρές, επισημαίνονται άτακτα και συνειρμικά, ενώ η μνήμη τις μεταστοιχειώνει και τους δίνει κάθε φορά καινούργιο νόημα· γιατί ο «χρόνος μεταμορφώνει το παρελθόν» όπως εύστοχα αναφέρει ο μεταφραστής Λευτέρης Μακεδόνας στο επίμετρο.
     Ο λόγος είναι ποιητικός, και παρόλο που ο αναγνώστης δυσκολεύεται να βρει κάποια συνοχή, η αποκαλυπτικότητα των λέξεων τον καθηλώνει. Συχνά παρακολουθούμε το αποτύπωμα των γεγονότων, των εικόνων, των βιωμάτων στον ψυχισμό -από μια εσχατολογική ματιά, δηλαδή από την οπτική γωνία ενός ανθρώπου που αναρωτιέται για το έσχατο νόημα, επισκοπώντας όλη την πορεία της ζωής του σε βάθος χρόνου. Η γραμμικότητα είναι στοιχειώδης, κυριαρχεί η «απορρύθμιση του χρόνου», σκέψεις ανάκατες με εικόνες και έντονα συναισθήματα, μέσα στα οποία ξεχωρίζει κάποια στιγμή η κυριαρχική και τρομακτική μορφή του μέθυσου πατέρα (δεν θα αργήσει να φανεί και πάλι, αλλά εγώ νιώθω σαν να θέλω να απομακρύνω από κοντά μου την πρασινωπή αύρα με την οποία ο αέρας ανακοινώνει την παρουσία του). Συνολικά, βλέπουμε καθαρά την πορεία μιας συνείδησης να προχωρά από την αντίφαση και τη δυαδικότητα, στην ποθητή ενότητα.
     Γιατί τον Πραξιτέλη;

Πιθανότατα το πάθος του για τον Πραξιτέλη να μην ήταν τίποτα άλλο

παρά ο πυρήνας των πολλών διαφορετικών παραλλαγών

αυτού που ήταν ο ίδιος:

εκτός τόπου

     Ο ήρωας, το alter ego του συγγραφέα, Βενεζουελάνος με ινδιάνικη καταγωγή όπως αποκαλύπτει αργότερα, ξεκινά την αφήγηση, που ίσως είναι γράμμα στην αγαπημένη του, την Αγλαΐα, προσπαθώντας να της μεταφέρει και να της εξηγήσει την εσωτερική σύγχυσή του: αρχικά, βιώνει ένα είδος αποκάλυψης, αυτοσυστήνεται ως Πραξιτέλης και απευθύνεται σε κάποιο Αλέξη (μαζί με κάποιον Γιώργο), ένα πρόσωπο που δεν συναντάμε ξανά, και που το γνώρισε μάλλον ως έφηβος στα «δάση της Αθήνας». Δύσκολα ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται ότι το αφηγηματικό «εγώ» σ’ αυτήν τη φάση ταυτίζεται με τον γλύπτη της αρχαιότητας, τον Πραξιτέλη, και τριγυρίζει στο «Γυμνάσιο», θαυμάζοντας τους αθλητές, «την ακρίβεια των κινήσεων των σφαιριστών», βλέποντας «την αρχή των επερχόμενων μαχών». Γίνεται κάποτε σαφές ότι η παρουσία του ήρωα στην Αθήνα είναι εσωτερική, ονειρική (στην πραγματικότητα δεν βρισκόμουν ούτε στο σώμα μου, ούτε στη σκέψη μου, διέσχιζα σώμα και σκέψη· σαν να επρόκειτο για μια παράξενη κίνηση, την οποία εγώ ο ίδιος είχα εφεύρει)· ένα είδος μυστικής διαχρονικής συνάντησης με τον… Πραξιτέλη φαίνεται να διαμόρφωσε την «ελληνική σκέψη», τον θαυμασμό στο ελληνικό ιδεώδες ενσαρκωμένο στη μορφή του αρχαίου καλλιτέχνη. Ο Πραξιτέλης και η «δυαδικότητά του» τού γίνονται εμμονή, εφόσον όνειρο του αφηγητή-ήρωα είναι να δημιουργήσει ταινίες, και κυρίως την ταινία με τη ζωή του Πραξιτέλη (η ταινία αυτή επρόκειτο να είναι ένα σχόλιο γύρω από τη δική μου ζωή: από κει εκπηγάζουν κι οι αδυναμίες της). Ο ίδιος ο ήρωας έχει συνείδηση του δικού του εσωτερικού διχασμού «σε δύο προσωπικότητες, η μία από τις οποίες ξεδιπλωνόταν μέσα του κατά τη διάρκεια των μυστικών ελληνικών στιγμών του». Στο ένα άκρο είναι ο άνθρωπος ο επιφανειακός, ο φοβητσιάρης, στο άλλο άκρο η ιδεατή φύση που ενσαρκώνεται στο πρότυπο της ελληνικής κλασικής αρχαιότητας (ομορφιά, απολυτότητα, ελευθερία, έρωτας). Το ελληνικό ιδεώδες (η «ελληνική λευκότητα») εκφράζει το Απόλυτο, την εσωτερική κι εξωτερική ενότητα (το πραγματικό άπιαστο είναι η μεταστοιχείωση, η επίτευξη της πλήρους απώλειας της δικής μου πραγματικότητας, έτσι ώστε να εισέλθω στη δική του, στα δικά του όρια και στη δική του ευαισθησία). Η κλασική αρμονία που ενσαρκώνει ο Πραξιτέλης διαλύει όλες τις ανισορροπίες, ακόμη και στον έρωτα (η σύντηξη, το αιώνιο ζευγάρι, η κόλαση που έχει μετριαστεί/ ο Πραξιτέλης ψάχνει να βρει στη Φρύνη την ολοκληρωτική εμπειρία του έρωτα), ένα θέμα που όπως φαίνεται απ’ την αρχή βασανίζει τον ήρωα.
     Υπάρχει λοιπόν ένας διχασμός του «εγώ» (είναι τόσο ισχυρή αυτή η αντίθεση μεταξύ της ζούγκλας, των μονίμων κατοίκων και του δικού μου τρόπου ύπαρξης –πάντα σιωπηλός, αδιαφανής, ένα πραγματικό κενό), γιατί υπάρχει κι ένα εσύ (Πραξιτέλης) καθώς ο ήρωας οδεύει προς την αυτογνωσία: έχει συνείδηση ότι είναι ένας ευαίσθητος ονειροπόλος νεαρός με υπεραναλυτική σκέψη, σιωπηλός και χαρούμενος, που ίσως η καταγωγή του από τη ζούγκλα τον έκανε μοναχικό και δυσπροσάρμοστο, που η φιλοσοφία στο λύκειο τον ώθησε στο να αναζητήσει την ελληνική φιλοσοφική σκέψη (άρνηση της παραδοσιακής ηθικής από τους αρχαίους έλληνες), όπως και στο πάθος του να διαστρεβλώνει τα πραγματικά γεγονότα. Έχει τόσο πολύ συναίσθηση της «δυαδικότητάς» του, του διπλού εαυτού του, που πολλές φορές στην αφήγηση χρησιμοποιεί το γ΄ ενικό, το «εγώ» γίνεται «αυτός».
     Ο ίδιος ο αφηγητής, σε κάποιες στιγμές αναστοχασμού, απαντά στο ερώτημα «Γιατί τον Πραξιτέλη;»: από μιαν άποψη, ο Πραξιτέλης παίζει τον ρόλο του φακού: αντιπροσωπεύει την αποκάθαρση της δικής μου αντίληψης (…)· ο Πραξιτέλης θα μου έδειχνε πώς ακριβώς να σμιλεύσω τις ώρες και τα συναισθήματα. Όμως αυτή ήταν μόνο η μία όψη του ζητήματος. Η άλλη, που είναι πολύ πιο βαθιά, ακόμη μου διαφεύγει. Το μόνο που καταλαβαίνω είναι ότι πρόκειται για μια δύναμη που με ωθεί να αναζητήσω την ομορφιά που υπάρχει μέσα στους ανθρώπους και τα πράγματα. Τέλος, ο Πραξιτέλης τον φέρνει σε «κατάσταση εγρήγορσης».
     Σαν Ραφαέλ

Ήταν πολύ δύσκολο να ανακαλύψω τι ακριβώς κρυβόταν

πίσω από την επιστροφή μου στο Σαν Ραφαέλ·

είχα τόσο πολλές δικαιολογίες κρυμμένες στο μανίκι

     Ωστόσο, ο «ρεαλιστικός» άξονας που διατρέχει το βιβλίο ως πλοκή είναι η επιστροφή του ήρωα μετά από απουσία δέκα χρόνων στο Σαν Ραφαέλ, στο χωριό καταγωγής του (μετά από σπουδές;), όπου πιστεύει ότι θα βρει το νήμα που συνδέει τα αντιφατικά του κομμάτια. Πιστεύει ότι το Σαν Ραφαέλ, αιωρούμενο μέσα στο φως, με τις αδιαπέραστης συνοχής νύχτες του, είναι ο ιδανικός τόπος για να συντάξει το βασικό σενάριο της ζωής του Πραξιτέλη (!). Κι όχι μόνο: ο αέρας, το ποτάμι, το φως, ο βυθός έχουν μια ανεξήγητη επίδραση στον ψυχισμό, τον υποδουλώνουν και τον λυτρώνουν ταυτόχρονα (η φωτεινότητα του νερού στον βυθό του ποταμού, εκεί ακριβώς όπου εγώ δεν θα μπορέσω ποτέ να φτάσω/εκείνο το όνειρο, εκείνη η γη, που ήταν η δική μας γη, σ’ εκπαιδεύει μόνο για την πυρετώδη φαντασία, για το μερικό και το ασυνάρτητο). Είναι αξεπέραστες οι αναφορές στη φύση και στη δύναμή της να φορτίζει με ενέργεια τον αφηγητή ώστε να προχωρήσει στην ποθητή ενότητα, στο ζητούμενο, που είναι η «πραγματική ζωή» μέσα από την αγάπη και την ελευθερία. Γι’ αυτό και αναζητά το «πνευματικό γίγνεσθαι» στα βιβλία μεν, αλλά κυρίως στις σχέσεις τις ανθρώπινες, στη φιλία, στον έρωτα (έχω έρθει στον κόσμο για να παραβιάσω τα όρια, τα συναισθήματα: να τα χρησιμοποιήσω μεν, αλλά τελικά να εγκαταλείψω αυτά που μου είναι ήδη γνωστά και να δημιουργήσω κάποια άλλα, καινούργια).
     Μέσω της αφήγησης και των συνειρμών/αναμνήσεων λοιπόν, βλέπουμε χαρακτήρες και πρόσωπα που καθόρισαν και διαμόρφωσαν τον ψυχισμό του αφηγητή: η Αγλαΐα και ο ανέφικτος έρωτας μαζί της· ο Αντόνιο, σκεπτικιστής διανοούμενος με προβληματισμούς σχετικά με την τέχνη, μουσικός, που του παραχώρησε το διαμέρισμά του της Λας Αρκάσιας, που τον εμπιστεύεται, του θέτει ερωτήματα και τον συμβουλεύει· η Ρακέλ, ο πραγματωμένος, σαρκικός έρωτας που του υπόσχεται αιώνια αγάπη· ο Λεσάμα, καρδιακός φίλος, συνομήλικος, με πολιτική δράση· ο Έκτορ Αλόνσο, ο ξάδερφος-φοιτητής που έχει έρθει στο σπίτι για διακοπές και που μαζί με τη Βεράνα σχηματίζουν το τρίγωνο που απογειώνει τον έρωτα· ο απατεωνίσκος Χούλιο Σεσάρ, η συμμορία του και η τραγελαφική σχέση τους. Και φυσικά, ο πατέρας ή μάλλον, το φάσμα ενός πατέρα που τους έχει εγκαταλείψει από καιρό, αλλά που έρχεται και ξανάρχεται μεθυσμένος και βίαιος (μες στο ημίφως αναγνώρισε το πρόσωπο του πατέρα του, μαβί και παραμορφωμένο (…) τότε ο πατέρας του άνοιξε τον φράχτη αδέξια,, τον ακινητοποίησε πιάνοντάς τον από το ένα χέρι και χτύπησε με δύναμη τα μάτια, τα μάγουλα και το σώμα του παιδιού).
     Στο Σαν Ραφαέλ, στην επιστροφή στη γενέθλια γη, ο ήρωας θα κατακτήσει την ποθητή μεταμόρφωση.
     Τα πρόσωπα

Αγάπη δεν είναι ο δεσμός μεταξύ των εραστών,

ούτε οι αντιδράσεις ευτυχίας ή πόνου, ούτε οι προσχεδιασμένες αλληλεπιδράσεις μεταξύ τους. 

Αγάπη είναι η ανάδυση όλων των πνευματικών θησαυρών που ο εραστής διατηρούσε μέχρι στιγμής 

μέσα του, κρυφά, χωρίς να τους γνωρίζει ούτε αυτός ο ίδιος, 

κι οι οποίοι αναβλύζουν τώρα με ασυνήθιστη ορμή, στην επαφή του με την αγαπημένη.

Είναι η βαθύτερη ουσία εκείνου του πράγματος 

που πριν δεν γνώριζε καν ότι υπήρχε στη ζωή 

και τώρα ανθίζει εντελώς απρόσμενα.

     Πρώτα πρώτα ο αναγνώστης έρχεται σ’ επαφή με την «γλυκιά» Αγλαΐα, σύμβουλο-ψυχολόγο που εργάζεται μαζί με τον αφηγητή σ’ ένα σχολείο (τα πράσινα μάτια της Αγλαΐας, οι χειρονομίες της, η αθωότητά της/τα λαμπερά της μάτια που αποφεύγουν να συναντηθούν με τα δικά σου). Πρόκειται για έναν παθιασμένο αλλά ανέφικτο έρωτα με μια γυναίκα που είναι αισθησιακή, λάγνα και ασυγκράτητη αλλά αρνείται την προγαμιαία ολοκλήρωση του έρωτα (τόσο η Αγλαΐα όσο και η μητέρα μου συμφωνούν σ’ ένα σημείο: στο πόσο εκτιμούν κι οι δύο τον γάμο). Στο χρονικό σημείο όπου αρχίζει η αφήγηση, ο ήρωας θέλει να «απαλλαγεί άπαξ δια παντός από την Αγλαΐα», γι’ αυτό άλλωστε επαναφέρει συνέχεια το επεξηγηματικό γράμμα που θα της γράψει. Η Αγλαΐα είναι «ικανή να σου προκαλέσει αναστάτωση», είναι επίμονη και προκλητική στον έρωτα (η γλώσσα της Αγλαΐας, μια επιδερμίδα με πολλούς μικρούς πόρους εισχωρεί μέσα σου (…) ώσπου η απολαυστική αίσθηση μιας κυκλωτικής οξύτητας σου κόβει την ανάσα) αλλά και σταθερή στην εμμονή της (με μια «ασυνήθιστη έπαρση») να παραμείνει παρθένα· είναι γλυκιά και ήπιων τόνων, γίνεται όμως και είρων και κακεντρεχής. Η χωρίς νόημα επιμονή της τον κάνει να την περιφρονεί (είχα έρθει πρόσωπο με πρόσωπο με τον αξιοθρήνητο συντηρητισμό της Αγλαΐας), έφτασε μάλιστα στο σημείο να τη χτυπήσει. Ωστόσο, ακόμα και οι φίλοι του (Αντόνιο, Λεσάμα), για διαφορετικούς λόγους ο καθένας, αποδέχονται τον κοινωνικό συμβιβασμό του γάμου, τον οποίο ο ίδιος απορρίπτει στο όνομα της ελευθερίας (να αναγνωρίζεις την αγάπη, να τη μοιράζεσαι, και, μ’ αυτόν τον τρόπο, ν’ απορρίπτεις την οποιαδήποτε έξωθεν παρέμβαση στις επιλογές σου).
     Ρακέλ

J’ ai la tristesse du soleil au soir

     Ούτε όμως η Ρακέλ (πολύ νέα-ξανθιά-και-χυμώδης), με την οποία μοιράζεται απίστευτες στιγμές αισθησιακές ολοκληρωμένου έρωτα («διαχυτική και ταυτόχρονα απούσα»), ικανοποιεί αυτό που γυρεύει ο ήρωας, την αγάπη που συνοδεύεται από ελευθερία: το να υποτάξω τη ζωή μου σε μια γυναίκα που δεν έχει επίγνωση των λόγων για τους οποίους αποδέχεται την ελεύθερη ένωση μαζί μου θα ήταν εξίσου επιπόλαιο με το να παντρευτώ την Αγλαΐα.

     Για τον ήρωα, η Ρακέλ, παρόλο που ήταν αυτή που τον επηρέασε να ασχοληθεί με το σινεμά, ήταν «χαμηλής νοημοσύνης» που προσπαθούσε επί ματαίω να ανταποκριθεί στο στάτους του κοινωνικού της περιβάλλοντος (πίνακες, γαλλικά, πιάνο κλπ): γι’ αυτήν, το κλειδί της ζωής ήταν ένα παρόν που εξαντλούνταν στον εαυτό του. Η επιπολαιότητα της Ρακέλ (δεκάδες άντρες γύρω της, ο δε μέγιστον γλυκοκοιτάζει και τον Αντόνιο, σημαντικό φίλο του ήρωα) δημιουργεί συναισθήματα ποικίλα και αντιφατικά.
     Λεσάμα

Πρέπει να καταβάλω μεγάλη προσπάθεια, ώστε,

πίσω από την επιπολαιότητα του Λεσάμα

να καταφέρω να διακρίνω τον επαναστάτη.

     Σημαντική είναι η παρουσία του Λεσάμα που ο ήρωάς μας συναντά στο Σαν Ραφαέλ μετά από χρόνια (δεν υπήρχε παιδική περιπέτεια ή τρέλα που να μην την είχαμε μοιραστεί). Λάτρης των τυχερών παιχνιδιών (κοκορομαχίες, χαρτιά), και πολύ γυναικάς (αισχρή η κακοποίηση της δωδεκάχρονης ορφανής Ολγίτας από ομάδα μαθητών), είναι ωστόσο ο μόνος που αναφέρεται να είχε από νωρίς πολιτική δράση (μαζί και με τον ήρωα προ δεκαετίας), και να συνεχίζει να ανήκει στο ΚΚΒ , με όλα τα προβλήματα που αυτό συνεπάγεται (η οδός της βίας, επιμένει· όλα τα υπόλοιπα είναι καθαρή προδοσία/δηλαδή εσύ πιστεύεις ότι μπορούμε να αλλάξουμε αυτήν τη χώρα μόνο με τους νόμους;). Παρόλα τα πάθη του, ο Λεσάμα ήταν αυτός που θέλησε να αλλάξει η χώρα, που πονούσε για την καταπίεση των Ινδιάνων, που πίστευε ότι «όσοι αγαπούν αυτή τη γη επιλέγουν να μείνουν στη ζούγκλα» και ότι «χρειάζονται έναν άνθρωπο που θα φύγει έξω, θα σπουδάσει και θα επιστρέψει εδώ· και ταυτόχρονα θα είναι ερωτευμένος με τη ζούγκλα του: μ’ άλλα λόγια, θα έχει φύγει έξω απ’ αγάπη γι’ αυτήν».
     Ήταν «σύνδεσμος», είχε μυστικές επαφές και αποστολές με τους αντάρτες, τροφοδοτούσε, μετέφερε μηνύματα και φάρμακα (δεν είναι επομένως και τόσες πολλές οι ώρες που αφιερώνει πλέον στα ζάρια. Κάτι έχει αλλάξει μέσα του). Υπάρχουν και αποσπάσματα, όμως, όπου ο ήρωας αναθυμάται στιγμές απογοήτευσης κι αμφιταλάντευσης (από την άλλη βλέπεις όλους αυτούς του ΚΚΒ να αερίζουν τα τέτοια τους και να εργάζονται, λέει, για την εθνική συμφιλίωση. Ξέχασαν πολύ εύκολα όλους εκείνους τους συντρόφους που έχουμε χάσει), νιώθει ότι το όνειρο για μια κοινωνία ισότητας καταρρέει, κάποια στιγμή εξαφανίζεται από το χωριό κι απ’ τη δουλειά.
     Έμμεσα λοιπόν βλέπουμε και στοιχεία της πολιτικής κατάστασης στη Βενεζουέλα, π.χ. αναφέρεται συχνά ο «περεσχιμενισμός», δηλαδή η δικτατορία του Χιμένεθ (τρεις φορές δικτάτορας στο διάστημα 1948 μέχρι 1958) που στοίχειωσε τη χώρα, η κρυφή τοποθέτηση επαναστατικών σημαιών στους παραποτάμους σαν σημάδι αντίστασης στο καθεστώς, η αναφορά στους «cazadores»[1],και το αποκορύφωμα, την ταύτιση του ήρωα-αφηγητή με το θύμα εκτέλεσης (είναι ο Λεσάμα) από τους καθεστωτικούς –μια συγκλονιστική σκηνή από τις πολύ συνήθεις στη Λατινική Αμερική, δολοφονίας με πτώση από ελικόπτερο: εγώ βλέπω εσένα τώρα Λεσάμα· πέφτεις, διαλύεσαι μόλις έρχεσαι σ’ επαφή με τη γη, σαν κάποιο άγνωστο φρούτο. Μπορώ και τα βλέπω όλα: το ελικόπτερο, τον θάνατο· αυτός είναι που πέφτει, κι ακόμα τώρα που πέφτει, δεν θα καταφέρει να εξηγήσει τίποτα από όλο αυτό. Γιατί;
     Χούλιο Σέσαρ

Για μια στιγμή ένιωσε πως ήθελε να προφυλάξει

όλη εκείνη την άλογη, αχαλίνωτη νεότητα

     Η ανεκδιήγητη σχέση με τον απατεωνίσκο Χούλιο Σέσαρ και τη συμμορία του, όσο ο ήρωας (πολύ κουραστικό που δεν έχει όνομα) ήταν ακόμα στην πόλη (Καράκας), είναι ένας από τους άξονες που μυστηριωδώς ωθούν τον ανώνυμο ήρωά μας στην μετεξέλιξη της συνείδησής του. Πρόκειται για έναν κατεργάρη φτωχοδιάβολο, που έβαλε στο μάτι τον ήρωα-αφηγητή που εκείνη την εποχή πουλούσε… χύτρες, γιατί είχε καινούργιο αυτοκίνητο και φαινόταν ότι έχει γεμάτο πορτοφόλι. Αντίστοιχα, ο μάγκικος τρόπος ομιλίας (το «λεκτικό ιδίωμα»), οι παραμορφωμένες λέξεις, κυρίως όμως η φτώχεια (απείρου κάλλους η περιγραφή της παράγκας του Χούλιο), η χαμηλή νοημοσύνη, ο κόσμος (υπόκοσμος) που εκπροσωπούσε ο Χούλιο Σέσαρ προσέλκυσαν τον αφηγητή, ο οποίος ενέδωσε αμέσως στις περίεργες προσκλήσεις (μια μεθυστική ουσία παγίδευσε το κορμί του) και προσχώρησε στην ομάδα όπου κυριαρχούσαν διαφορετικοί νόμοι και αρχές, συμμετέχοντας σε «διασκεδαστικές» περιπέτειες όπως να δείρουν έναν περαστικό ή να καταστρέψουν ένα αυτοκίνητο, προσδοκώντας βασικά την επαφή με νέα πρόσωπα και νέες εμπειρίες (αυτά ήταν τα συστατικά στοιχεία που θα έφερναν τη μεταμόρφωση). Η «συνεργασία» με τον Χούλιο Σέσαρ περνάει διάφορα στάδια και δοκιμασίες, με φόντο μια μίζερη γειτονιά στο Μακαράο (συνοικία του Καράκας) μέσα σε «βουνά μπλε και λευκά, απίθανους σχηματισμούς που αντικατοπτρίζονταν πάνω στη βλάστηση». Το αποκορύφωμα είναι η προσπάθεια του Χούλιο να τον κλέψει (λεφτά και αυτοκίνητο), και το σατανικό σχέδιο να τον εξουδετερώσει/σκοτώσει, που όμως ο ήρωάς μας εύκολα ανέτρεψε κερδίζοντας για πάντα την εκτίμηση και την εμπιστοσύνη όλης της συμμορίας (τότε ακριβώς αναγνώρισε το γεγονός ότι ο Χούλιο Σέσαρ ήταν ακριβώς ο τύπος του ανθρώπου που έψαχνε, κυριολεκτικά το κανάλι που θα τον οδηγούσε σε καινούργιος κύκλους/είχε ανάγκη από ανθρώπους που θα του θόλωναν την αντίληψη). Όχι, δεν ήθελε να χάσει την επαφή με τον Χούλιο, τη «σχισμή» μέσα απ’ την οποία μπορούσε να κοιτάξει τον κόσμο του, κάτι που δεν θα μπορούσαν να καταλάβουν ούτε οι φίλοι του, ούτε βέβαια η Αγλαΐα («δεν θα κατανοήσεις τη δυαδικότητά μου»).
     Ο Χούλιο Σέσαρ αναδεικνύεται «σύμβολο μοναδικής αξίας», κάτι που ξεκίνησε ως παιχνίδι αλλά φαίνεται ότι ήταν βαθιά η ανάγκη του ανώνυμου αφηγητή να συναναστραφεί ανθρώπους όχι του ίδιου κοινωνικού στάτους. Φτάνει στο σημείο να αντλεί περισσότερη -πνευματική- ευχαρίστηση από τον σχεδιασμό μιας ληστείας απ’ ό, τι από μια φιλοσοφική διάλεξη (!). Αυτή η «πρωτόγνωρη ανθρωπογεωγραφία» που εκπροσωπούν οι καινούργιοι του φίλοι κρύβει βέβαια βαθύτερα κοινωνικοπολιτικά αίτια, κάτι που δεν παραγνωρίζει. Η ουσία είναι ότι οι «κατ’ επίφασιν εμβριθείς ελληνικές του ιδέες πρακτικά μηδενίζονταν από τους νέους του φίλους της συμμορίας» (ο Πραξιτέλης δεν είναι πια εγώ).
     Αντόνιο

Η πολλαπλότητα του είναι εντοπίζεται

στην κάθε αλλαγή που συμβαίνει στην αντίληψή μας

     Η συνάντησή του με τον Αντόνιο, στην πόλη πάντα, έγινε μετά τη γνωριμία του με τη συμμορία. Ήταν ο συμφοιτητής (σπούδαζε μουσική) του οποίου «η αθωότητα κι η καλλιτεχνική του ζέση θα μετατόπιζαν πολλά πράγματα μέσα του». Ο Αντόνιο ήταν εκείνος που καταλάβαινε τις πνευματικές αναζητήσεις του ήρωα, κι ας θεωρούσε «μαλακίες» το εγχείρημα του Πραξιτέλη· είχε και κείνος το σαράκι της αλλαγής, της μεταμόρφωσης, της αναζήτησης του «εαυτού», μέσα από την τέχνη της μουσικής. Ήταν επίσης εκείνος που είχε την ιδέα να γίνει «το πάρτι με τις χύτρες», δηλαδή επίδειξη και πώληση των χυτρών στο διαμέρισμά του. Η ιστορία με τις χύτρες εξελίσσεται σε σπαρταριστή κωμωδία, ή μάλλον γλυκόπικρη, γιατί το κλειδί το είχε κι ένας φίλος που κρυβόταν για πολιτικούς λόγους, ο οποίος το έδωσε σε άλλον και σε άλλον με αποτέλεσμα να υπάρχουν τόσα πολλά κλειδιά που δεν ξέρω τι πρόκειται να συναντήσω κάθε φορά στο σπίτι. Το σπίτι μετατράπηκε σε σημείο αντίστασης όπου μαζεύονταν φοιτητές, αργόσχολοι, πολιτικοί, ποιητές και κάθε λογής καρύδι… Έτσι λοιπόν, στο απίθανο πάρτι, εκτός των άλλων, παρευρίσκονται η χυμώδης Ρακέλ ανάμεσα σε έξι ξανθούς άντρες, ο Αντόνιο, η λευκοφορεμένη Εγλέ που μπερδεύεται με την οπτασία της Ειρήνης του Πραξιτέλη, και αποκορύφωμα, ο Χούλιο Σέσαρ. Η παράταιρη παρουσία του Χούλιο Σέσαρ στο πάρτι και οι χωρίς αιδώ αφηγήσεις του σχετικά με τις απατεωνιές που έκανε με τον ήρωα-αφηγητή, ήταν αποκαλυπτική για τον διανοούμενο Αντόνιο (κάποια στιγμή ο Αντόνιο έδειξε να χάνει την αντιληπτική του ισορροπία)! Δεν έχουν σημασία εδώ οι λεπτομέρειες, αλλά «από μια ανεξήγητη αλλαγή της διανυσματικής φοράς των γεγονότων» η τροπή του πάρτι είχε ένα γκροτέσκο, κινηματογραφικό φινάλε.

     Έκτορας Αλφόνσο, Βεράνα     
     Ένας ακόμα αναβαθμός στην ωρίμανση και στη λύτρωση από τη δυαδικότητα και την εμμονή στη ζωή του Πραξιτέλη, ήταν η σχέση με τον Έκτορα Αλφόνσο και τη Βεράνα (μια γυναίκα που μένει αποκλειστικά σ’ έναν και μοναδικό πόλο/η ίδια έχει αρνηθεί εξαρχής να αναλύει τις επιθυμίες της: το ένστικτό της την οδηγεί να αποκτά αυτό που θέλει χωρίς να θέτει πολλά πολλά ερωτήματα, με δυο λόγια, να είναι ευτυχισμένη). Η Βεράνα ήταν παντρεμένη και «προσκολλημένη» στον άντρα της, παρόλ’ αυτά δινόταν και σε άλλους άντρες μ’ ένα «ειλικρινές» πάθος, ένας απ’ τους οποίους ήταν ο όμορφος έφηβος, ξάδερφος Έκτορ Αλόνσο. Στο παράνομο ζευγάρι προστέθηκε αβίαστα και ο ήρωάς μας, μέσα σ’ ένα κλίμα αυθόρμητου ενθουσιασμού. Η σχέση των τριών δεν είναι αποκλειστικά σωματική-σεξουαλική, άλλωστε η Βεράνα είναι αυτή που έκανε τον ήρωα να συνειδητοποιήσει ότι «ήταν λανθασμένη η μέθοδος της ενδοσκόπησής του στην ίδια της τη βάση, ότι αναζητούσε δηλαδή μονίμως κάποιες σταθερές στη ζωή του». Από μια άποψη τη θαυμάζει κιόλας, είναι αυθεντική και τολμηρή… Η συνάντησή τους γίνεται μέσα σε μια ατμόσφαιρα χαράς και θυμηδίας, ενώ οι στιγμές όπου τα τρία σώματα γίνονται ένα, αγγίζουν την απόλυτη ευτυχία (απίθανες, ποιητικές περιγραφές). Χαμόγελα, «αδιάλειπτη χαρά», αθώο πάθος, εγρήγορση, «χροιά ευτυχίας». Το κυριότερο όμως, αυτό που χαρίζει την ευφορία της αρμονίας: οι τρεις μας δίναμε ζωή σ’ ένα νέο ον, σε μια άλλη συνείδηση, η οποία κατοικοέδρευε στα ακροδάχτυλά μας, στο δέρμα μας, παράλογη και διττή, πέρα από τις λέξεις.
     Πατέρας

 Απάλλαξέ με, σιωπή, από το πρόσωπο εκείνο που με δυναστεύει

Rafael Cadenas

     Δεν είναι γραμμική η αφήγηση του Μπάλσα, δεν είναι αμέσως κατανοητά τα γεγονότα. Νιώθεις όμως ότι είναι τρομερά. Ο φόβος έχει φωλιάσει μέσα του απ’ όταν ήταν μικρό παιδί, που πήρε το όπλο του πατέρα και το έκρυψε. Κι όταν τον άκουσε να περιγράφει σαν σε όραμα να καίει το σπίτι, κατάλαβε ότι «ο πατέρας του υπέκυπτε σ’ έναν παράδεισο δικής του κατασκευής: τον αλκοολισμό». Αυτός ο τρομερός άντρας, ο μέθυσος, με «τις αβυθομέτρητες γωνιές της ψυχής του».

     Όπως συνειδητοποιεί κι ο ίδιος ο ήρωας, είναι πολύ συγκεχυμένοι οι βαθύτεροι λόγοι που τον ώθησαν να επιστρέψει στο Σαν Ραφαέλ (χωρίς να το ξέρω επέστρεψα στο Σαν Ραφαέλ για να πραγματωθώ). Κι όλα εξανεμίζονται, ο Πραξιτέλης, το γράμμα στην Αγλαΐα, η ίδια η Αγλαΐα. Γιατί όταν πια ωριμάζουν τα γεγονότα, αντιλαμβάνεται ότι «ήταν εκείνη η εικόνα του πατέρα του καθώς τρέχει γυμνός στο ποτάμι». Μια εικόνα που επαναλαμβάνεται μετά από είκοσι χρόνια όχι σαν φάρσα αλλά σαν τραγωδία, γιατί τώρα ο πατέρας είναι «γέρος, μοναχικός και τρομακτικός», ένας πατέρας που αυτή τη φορά σκόρπισε τον όλεθρο και τον θάνατο (εκείνο το πρόσωπο είχε μιαν ανεπανάληπτη έκφραση, σου πρότεινε ένα τρόπο να αισθανθείς τι σημαίνει θάνατος μέσω ενός μακρινού χαμόγελου).
     Εφτακόσιοι φοίνικες…
     Στο παλιό κοιμητήριο του Σαν Ραφαέλ, το μονοπάτι περιστοιχίζεται από βασιλικούς φοίνικες. Κάποιοι είναι κατά πολύ νεότεροι, γιατί τους φύτεψε ο ήρωας με τους συμμαθητές του, όταν πήγαινε ακόμα σχολείο (ένας φόρος τιμής των μικρών παιδιών προς τον θάνατο). Μια μυστήρια ατμόσφαιρα «ιλίγγου» τους ενώνει και τους μεταμορφώνει καθώς περιδιαβαίνουν το τρομακτικό σκηνικό. Ίσως απ’ αυτό το εξαιρετικό απόσπασμα είναι εμπνευσμένος ο τίτλος, ή κι απ' τον στίχο του Νέστορ Φράνσια…

…η αγάπη είναι εφτακόσιοι φοίνικες φυτεμένοι στο ίδιο σημείο…

Χριστίνα Παπαγγελή

[1] Άνθρωποι του στρατού που επιδίδονταν σε απαγωγές, βασανιστήρια και δολοφονίες των ανταρτών κατά τη δικτατορία του Χιμένεθ