Τετάρτη, Απριλίου 28, 2010

Το ανθρώπινο στίγμα, Φίλιπ Ροθ

Μπαίνουμε κατευθείαν στο κλίμα που χαρακτηρίζει το Φίλιπ Ροθ: Πανεπιστήμιο, καθηγητής -"ισχυρή" προσωπικότητα, παράδοξος έρωτας με κάποια πολύ νεότερη. Ο Κόλμαν είναι μια δυναμική παρουσία που εκσυγχρονίζει και βελτιώνει ριζοσπαστικά την ποιότητα σπουδών στο συγκεκριμένο Πανεπιστήμιο, αλλά, παρόλ’ αυτά, κατηγορείται τελείως παράλογα και άδικα για ρατσισμό, επειδή χρησιμοποίησε μια διφορούμενη λέξη αναφερόμενος σε δυο μαύρους απόντες μαθητές (που δεν είχε δει ποτέ του και δεν ήξερε καν ότι είναι μαύροι! Από κει και πέρα παίρνει την κάτω βόλτα, κι όταν πεθαίνει η γυναίκα του στιγματίζεται οριστικά εφόσον συνάπτει ερωτική σχέση με μια καθαρίστρια του Παν/μίου, χαμηλού μορφωτικού και διανοητικού επιπέδου.
Ο αφηγητής είναι ο γνωστός από το «Παντρεύτηκα έναν κομμουνιστή» Νέιθαν, συγγραφέας, που παρακολουθεί με συμ-πάθεια τον Κόλμαν και προσπαθεί να κατανοήσει την προσωπικότητά του, αλλά και το μυστήριο του θανάτου του (αυτοκινητιστικό δυστύχημα).
Ο σχεδόν παραιτημένος (από τη ζωή και τον έρωτα) λοιπόν Νέιθαν, παρακολουθεί την «ερωτική φρενίτιδα» του Κόλμαν και προσπαθεί να ερμηνεύσει την ανάγκη ενός εβδομηντάχρονου να παραδοθεί στο σεξ (έστω και με βιάγκρα):
Ήταν πολυάσχολος, και η φύση, το κτήνος που υπήρχε μέσα του ήταν κλεισμένο σ’ ένα κουτί. Και το κουτί άνοιξε. Ο κοσμήτορας, ο πατέρας, ο σύζυγος, ο Παν/κός (…). Τέρμα όλ’ αυτά. Φυσικά, στα εβδομήντα σου δεν είσαι πια το ζωηρό κτήνος που ήσουνα στα 26, αλλά τα απομεινάρια του κτήνους, τα απομεινάρια της φύσης – τώρα έρχεται σε επαφή με τα απομεινάρια. Και είναι ευτυχισμένος με αυτό, είναι ευτυχισμένος που έρχεται σε επαφή με τα απομεινάρια. Είναι κάτι παραπάνω από ευτυχισμένος, ριγεί από συγκίνηση. Κι έχει δεθεί μαζί της (…). Δεν είναι η οικογένεια, δεν είναι το χρήμα, δεν είναι η κοινή φιλοσοφία, δεν είναι το καθήκον. Όχι, αυτό που τον δένει μαζί της είναι το ρίγος της συγκίνησης. Αύριο μπορεί να πάθει καρκίνο και να πάει. Αλλά σήμερα ζει αυτό το ρίγος.
Η «υπερβατική τόλμη» του Κόλμαν εισβάλλει στην ήρεμη, εσωτερική ζωή που είχε επιβάλει στον εαυτό του ο Νέιθαν και τον ανατρέπει:
Γιατί, λοιπόν, αφού μετέτρεψα την εμπειρία της απόλυτης απομόνωσης σε πλούσια, ολοκληρωμένη μοναχική ζωή- γιατί, έτσι εντελώς απροειδοποίητα, να αισθάνομαι μόνος; Τι είναι αυτό που μου λείπει; Ό, τι χάθηκε, χάθηκε. Αδύνατον ν’ απαλύνεις τη σκληρή πραγματικότητα, να πάρεις πίσω αυτά από τα οποία παραιτήθηκες. Τι ακριβώς είναι αυτό που μου λείπει; Απλούστατα, αυτό που έμαθα ν’ αποστρέφομαι. Αυτά που τους γύρισα την πλάτη. Η ζωή. Η εμπλοκή στη ζωή.
Ο Νέιθαν, ύστερα από το θάνατο του Κόλμαν (που προαναγγέλλεται από την αρχή του βιβλίου), ανασκευάζει το παρελθόν και τις σχέσεις και του κεντρικού ήρωα αλλά και της Φιόνα. Μ’ έκπληξη διαπιστώνει ότι ο Κόλμαν δεν είναι Εβραίος αλλά… μαύρος με ανοιχτόχρωμο δέρμα· μια σειρά συμπτώσεων τον σπρώχνουν να το αποκρύψει ώστε να εξελιχθεί η καριέρα του, απαρνιέται διαδοχικά οικογένεια, μάνα, καταγωγή κλπ. ρισκάρει να γεννήσει παιδιά μαύρης φυλής, το αποκρύπτει ακόμα κι από τη γυναίκα του, παρόλο που εκείνη είναι «ανοιχτό μυαλό» (η ανεκτικότητα απέναντι στο ανορθόδοξο δεν της έλειπε καθόλου της Άιρις· ανορθόδοξο γι’ αυτήν ήταν ό, τι συμμορφωνόταν περισσότερο με τα κριτήρια της νομιμότητας). Η ειρωνεία είναι ότι προς το τέρμα της ζωής του τον κατηγορούν για… ρατσιστή!
Ο Νείθαν ανατέμνει όλες τις σχέσεις του Κόλμαν (με τη μάνα του, τη γυναίκα του, τα παιδιά του- τέσσερα τον αριθμό-, τη Φιόνα. Όλες αυτές οι σχέσεις έχουν ειδικό ενδιαφέρον, αλλά το απόσταγμα του βιβλίου νομίζω βρίσκεται στις σελίδες 420-421:
Ναι, τα είχε καταφέρει για μεγάλο διάστημα, ώσπου να γεννηθούν όλα του τα παιδιά λευκά – όχι όμως ως το τέλος. Αιφνιδιάστηκε από κάτι εντελώς διαφορετικό και ανεξέλεγκτο. Ο άνθρωπος που αποφασίζει να σφυρηλατήσει ένα διαφορετικό ιστορικό πεπρωμένο, που ξεκινάει να ξεκλειδώσει την αμπάρα της ιστορίας και τα καταφέρνει, καταφέρνει να αλλάξει το πεπρωμένο του μόνο και μόνο για να παγιδευτεί από την ιστορία που δεν είχε λογαριάσει: την ιστορία που δεν είναι ακόμα ιστορία, την ιστορία που γράφεται κάθε λεπτό που περνάει, την ιστορία που εξελίσσεται όσο γράφω, που προκύπτει λεπτό με λεπτό και που το μέλλον θα την κατανοήσει καλύτερα από μας. το «εμείς» που είναι αναπόδραστο: η παρούσα στιγμή, η κοινή μοίρα, η διάθεση της στιγμής, το πνεύμα της χώρας σου, ο ασφυκτικός κλοιός της ιστορίας που είναι η εποχή σου. Αιφνιδιάστηκε από τον τρομερά πρόσκαιρο χαρακτήρα των πάντων.
Έτσι, ενώ ο Κόλμαν προσπάθησε να διαφύγει από την «στιγματισμένη» νέγρικη κοινωνία και απαρνήθηκε την ίδια του την καταγωγή, αποβλήθηκε 40 χρόνια αργότερα από μια κοινωνία που υπερασπιζόταν τα ίδια του τα δικαιώματα κι έτρεφε αντιρατσιστικό μίσος.
Κι όλα αυτά είναι γραμμένα στο γνώριμο, συναρπαστικό, υπερ- αναλυτικό κι ενδεχομένως λίγο φλύαρο ύφος του Φίλιπ Ροθ.
Χριστίνα Παπαγγελή

6 σχόλια:

dimitris είπε...

Μόλις το τέλειωσα κι εγώ. Το βρίσκω πραγματικά συναρπαστικό. Μια διεισδυτική ματιά στην αμερικάνικη ζωή, την ηθική, τις αξίες, τους μύθους. Βρήκα πολύ σημαντική την προμετωπίδα του βιβλίου από τον Αισχύλο(περι κάθαρσης)κι επίσης το παρακάτω απόσπασμα που δίνει και τον τίτλο:
"«Αυτά παθαίνεις άμα μεγαλώνεις με ανθρώπους. Το ανθρώπινο στίγμα...έτσι είναι. Αφήνουμε ένα στίγμα, το αποτύπωμά μας. Ακαθαρισία, σκληρότητα, κακοποίηση, σφάλμα, περιττώματα, σπέρμα- δεν έχουμε άλλον τρόπο να δηλώσουμε την παρουσία μας. Και αυτό το στίγμα δεν έχει σχέση με ανυπακοή, καμιά σχέση με σωτηρία και λύτρωση. Το έχουμε όλοι μας. Είναι μέσα μας. Εμφυτο. Μας καθορίζει. Το στίγμα ενυπάρχει μέσα μας πριν αφήσει την κηλίδα του. Υπάρχει χωρίς το σημάδι του. Είναι τόσο έμφυτο ώστε να μην απαιτείται κηλίδα....οποιοσδήποτε λόγος περί κάθαρσης είναι φάρσα. Και πολύ βάρβαρη μάλιστα. Η φαντασίωση της καθαρότητας είναι τρομαχτική. Παράλογη. Τι είναι η επιδίωξη της καθαριότητας αν όχι κι άλλη ρυπαρότητα;....το στίγμα είναι αναπόφευκτο...» σελ 306

Χριστίνα Π είπε...

Γεια σου Δημήτρη,
σίγουρα πρόκειται για μια διεισδυτική ματιά, δεν ξέρω ομως αν αφορά αποκλειστικά την αμερικάνικη ζωή ή γενικότερα το σύγχρονο "μοντέλο" ζωής.
Όσο αφορά το τη σημασία της λέξης "στίγμα", το απόσπασμα που διάλεξες (δεν το θυμάμαι), δίνει το νόημα της a priori "ενοχής" - κάτι σαν "προπατορικό αμάρτημα". Κάνω λάθος;

dimitris είπε...

Καλημέρα Χριστίνα, σίγουρα αφορά και το σύγχρονο "μοντέλο" ζωής γενικότερα αλλά πάντα μέσα από το πρίσμα της Αμερικής. Ανατέμνει τις βαθύτερες δομές της αμερικάνικης κοινωνίας και θίγει κάποιες πλευρές της νεότερης αμερικάνικης ιστορίας(δικαιώματα των μαύρων, Βιετνάμ, Ιρακ, Κλίντον, στροφή στον συντηρητισμό...). Πολύ καλή ανάπτυξη των θεμάτων αυτών δίνεται στο επίμετρο του Ηλία Μαγκλίνη "Ο Φιλιπ Ροθ και το στίγμα του περιπλανώμενου Ιουδαίου" στο τέλος του βιβλίου. Οσο για το απόσπασμα που παρέθεσα, νομίζω ότι αναφέρεται στο "κακό" και την "βρωμιά" που κάθε άνθρωπος φέρει εν δυνάμει μέσα του, κάτι σαν την "κοινοτοπία του κακού" που θα έλεγε και η Χάνα Αρεντ.
(Και μια διόρθωση. Στο πρώτο σχόλιό μου λανθασμένα απέδωσα την προμετωπίδα του βιβλίου στον Αισχύλο ενώ πρόκειται για απόσπασμα από τον Οιδίποδα του Σοφοκλή)

sofia είπε...

" Το ανθρώπινο στίγμα" είναι το τρίτο βιβλίο της τριλογίας του Φίλιπ Ροθ. Σας προτείνω να διαβάσετε τα άλλα δύο. Το πρώτο είναι το" Αμερικανικό ειδύλλιο" Εκδόσεις Πόλις , 1999. "Το βιβλίο αυτό μιλάει για την αγάπη - και το μίσος- για την Αμερική. Για την επιθυμία να ανήκεις- και την άρνηση να ανήκεις- στην Αμερική.."(από το οπισθόφυλλο). Το δεύτερο είναι το "Παντρεύτηκα έναν κομμουνιστή" Εκδ. Πόλις, 2000.Αναφέρεται στα σκοτεινά χρόνια του Μακαρθισμού. Αν και τριλογία τα βιβλία δεν συνδέονται μεταξύ τους ως προς τους ήρωες και το περιεχόμενο. Το κοινό είναι η αναφορά στη μεταπολεμική Αμερική.Επίσης αν σας ενδιαφέρει η ιστορία της Αμερικής πρέπει οπωσδήποτε να διαβάσετε την "Ιστορία του λαού των ΗΠΑ" του Χάουαρντ Ζινν, Εκδ.Αιώρα

Χριστίνα Π είπε...

Ευχαριστώ sofia,
μ' ενδιαφέρει η ιστορία της Αμερικής, ή καλύτερα η κοινωνία της Αμερικής στο βαθμό που απηχεί την παγκοσμιοποιημένη κοινωνία - δε μου είναι "ξένοι" οι ήρωες του Ροθ. Έχω διαβάσει σχεδόν όλα τα βιβλία οτυ, η τριλογία του αυτή μου άρεσε περισσότερο απ όλα. Με απογοήτευσαν κάπως "Το ζώο που ξςψυχά" και "Ο καθηγητής του πόθου". Μου τράβηξε ομως το ενδιαφέρον το τελυταίο που εκδόθηκε στην Ελλάδα, το "αγανάκτηση". Το διάβασες;

sofia είπε...

Αυτό όχι. Θα το διαβάσω όμως.Εμένα με απογοήτευσε "Η συνομωσία εναντίον της Αμερικής"