Ο συγγραφέας, μεγαλωμένος κι εκείνος στη Θεσσαλονίκη αλλά στα χρόνια της κατοχής και μετά (βλ. το βιωματικό του μυθιστόρημα «Μεγαλώνοντας στη Θεσσαλονίκη») περιγράφει με πολλή παραστατικότητα τις δυσκολίες προσαρμογής όλων των πληθυσμών μετά τις ανακατατάξεις της ανταλλαγής πληθυσμών του 1922, σε μια πόλη που απελευθερώθηκε λίγα χρόνια μόλις πριν από τον Οθωμανικό ζυγό (1912)· μια μεγαλούπολη που υποδέχτηκε πολύ μεγάλο αριθμό προσφύγων, με έντονη την παρουσία των Εβραίων και Αρμενίων, και που προσπαθούσε να ορθοποδήσει και να επανακτήσει την ταυτότητά της. Όπως λοιπόν γράφει στην εισαγωγή, λόγω της παραμονής χιλιάδων στρατιωτών του Μακεδονικού Μετώπου διαφόρων εθνικοτήτων (όχι μόνο Γάλλων, Άγγλων αλλά και επιστρατευμένων από τις αποικίες, π.χ. από Μαδαγασκάρη, Ινδοκίνα, ή από Β. Αφρική (Αλγερία, Μαρόκο) ή Ινδών, Πακιστανών κλπ, αλλά και Ρώσων, Σέρβων κ.α.), χαρακτηριστικό της πόλης έγινε η συγκέντρωση οίκων ανοχής, χαρτοπαικτικών λεσχών, γενικότερα υποκόσμου, ενώ εξακολουθούσε να ευημερεί μια πλούσια ανώτερη τάξη, δίπλα σε ακμαία μεσαία τάξη και φυσικά χιλιάδες εργαζόμενους προλετάριους σε άθλιες οικονομικές συνθήκες.
Η αφήγηση κινείται με άξονα μια παρέα φοιτητών, να φανταστούμε επομένως ηλικίας 18-25, με διαφορετικές καταβολές ο καθένας (καταγωγή, κοινωνική τάξη, οικογενειακή κατάσταση) που τους βλέπουμε να διατρέχουν όλη την περίοδο ουσιαστικά από το 1930 μέχρι και τον εμφύλιο, να συγκροτούν ισχυρούς δεσμούς, να έρχονται σε αντιπαράθεση, να ερωτεύονται, να απογοητεύονται, να εργάζονται, και να παίρνει ο καθένας, στο τέλος της κρίσιμης δεκαετίας του 40 τον δικό του δρόμο.
Τα πρόσωπα
Ο Γιάννης o Σαλονικιός, φοιτητής φιλολογίας με όνειρο να γίνει συγγραφέας, γιος φιλολόγου καθηγητή σε γυμνάσιο, από σφοδρή αντιπάθεια στον θείο του πολιτικό απ’ τα Τρίκαλα, τον γνωστό και μη εξαιρετέο πολιτικό Γιώργο Κονδύλη, γράφτηκε στο ΚΚΕ. Καθώς δούλευε και στα καπνά, γνώρισε εκεί κι ερωτεύτηκε σφόδρα την γλυκιά Σμυρνιά Γιούλα (την είχαν βαφτίσει Ιώ, μανία με τα αρχαία ονόματα), με χαμένο πατέρα και μάνα-καθαρίστρια στα γραφεία του ΚΚΕ. Η Γιούλα δουλεύει τώρα υπηρέτρια σε πολύ αριστοκρατικό σπίτι, ωστόσο φωτισμένων και καλλιεργημένων ανθρώπων: ο κυρ Δημήτρης είναι λεβέντης και όμορφος, και η γυναίκα του Εριφύλη πολύ ραφινάτη, δυο παιδιά καλοαναθρεμμένα, παππούς, γιαγιά. Έρχεται λοιπόν σ’ επαφή με υψηλή αριστοκρατία, συναυλίες και βεγγέρες (changez les dames!) όπου παρίσταντο διάσημοι πλούσιοι, Έλληνες κι Εβραίοι (Αλλατίνι, Μοσκώφ, Αμαρίλιο κλπ). Η ξαδέρφη όμως της Γιούλας, η Αντριάννα, προκλητικός κι ατίθασος χαρακτήρας κατέληξε «σεξεργάτρια» σε μπορντέλο και «ρίχτηκε στη δουλειά. Όχι πως την ένοιαζαν οι βρομιάρηδες πελάτες της, Ντονμέδες[1], Εβραίοι, Αλβανοί, Ρωμιοί, αλλά έλεγε η δουλειά είναι δουλειά, ας είναι ό, τι θέλει».
Ο Χρήστος ο Σμυρνιός, από αριστοκρατική οικογένεια κι ας τον φωνάζουν κοροϊδευτικά τουρκόσπορο, σπουδάζει νομική «σαν χόμπι» κι αγαπάει την «πανέμορφη» Νίκη, κόρη καπνέμπορου· ο Αλέξης Φιλίππου της Νομικής κι αυτός, ο σοβαρός και σοφός της παρέας, αποφεύγει να δεσμευτεί με κορίτσια για να μην τον αποσπάσουν απ’ τις σπουδές· ο Δαβίδ και η Εσθήρ, Εβραϊκής καταγωγής σπουδάζουν φιλολογία· ο Παύλος, που σπουδάζει Ιατρική αλλά ξεχωρίζει και στις σπουδές πιάνου στο Ωδείο, τέλος, ο Λευτέρης, Μικρασιάτης, βέρος κομμουνιστής κι ενεργό μέλος του ΚΚΕ.
Αυτή είναι πολύχρωμη φοιτητική παρέα -με τους έρωτες, τις έντονες θεωρητικές ιδεολογικές συζητήσεις, τις συγκρούσεις, και τα πειράγματα- , μια δεμένη παρέα γύρω από την οποία (κι από τα κοντινά τους πρόσωπα) εκδηλώνονται οι αντιθέσεις της κοινωνίας, και η οποία ως παρέα εξελίσσεται αυτά τα 20 περίπου χρόνια που διατρέχει το μυθιστόρημα. Βλέπουμε όμως πώς τα ιστορικά γεγονότα διαμορφώνουν και επηρεάζουν και κάθε άτομο χωριστά.
Θεσσαλονίκη του Μεσοπολέμου
Όπως είπαμε όμως και υπαγορεύει και ο τίτλος πρωταγωνιστικό ρόλο έχει ουσιαστικά η Θεσσαλονίκη… Κι ένα κομβικό αλλά και πολύ χαρακτηριστικό επεισόδιο, στις 6 Φεβρουαρίου του 1933 ήταν η δολοφονία του «μαχαιροβγάλτη, χασισοπότη, χαρτοπαίκτη, μαφιόζου» Άλκη Πέτσα[2], του αρχινταή της κακόφημης «ερωτικής συνοικίας» Μπάρας, ο οποίος είχε γίνει λαϊκό είδωλο σε βαθμό που στην κηδεία του πήγαν 5.000 άνθρωποι –μια κηδεία που εξελίχτηκε σε λαϊκό προσκύνημα με Βαμβακάρη, Τσιτσάνη, ζεϊμπεκιές και τραγούδια μαστούρας, στα μάτια της αστυνομίας που έκανε τα στραβά μάτια μπροστά στη λαϊκή ανθρωποθάλασσα!
Μαζί με την φοιτητοπαρέα ο αναγνώστης μεταφέρεται σε γνωστά και μη στέκια της εποχής, όπως στο μαγερειό του Μαθιού, το καφενείο Ντορέ (ίσως υπάρχει ακόμα), στον τεκέ του Φούντα -καθένα με το χρώμα του, τους θαμώνες του, το πνεύμα του. Οι προβληματισμοί και οι συγκρούσεις συνοδεύουν αυτές τις εξορμήσεις (Άλεξ: Αυτοί είμαστε εμείς, οι αστοί της παρακμής. Φαντασιωνόμαστε καταστάσεις του υποκόσμου, ενώ δεν είμαστε υπόκοσμος, δεν είμαστε τίποτα! Αμφιβάλλω αν κάποιος από σας έχει βάλει τσιγαριλίκι στο στόμα του!). Ωστόσο ο Άλεξ, αυτός ο σοφός με τις ρητορικές ικανότητες που αποκαλεί τη Θεσσαλονίκη «πουτάνα», είναι αυτός που με την αντροπαρέα θα ακολουθήσει στη «μπουρδελότσαρκα» και θα ερωτευτεί κεραυνοβόλα την πόρνη Μόνα (εκεί ο ασκητικός Άλεξ αντάμωσε τη μεγάλη ντροπή της μοναχικής ζωής του), σε τέτοιο βαθμό που κίνησε γη και ουρανό για να την βγάλει από κει μέσα.
Σε δύο σημαντικές συγκεντρώσεις αναφέρεται ο συγγραφέας που μεταφέρουν το πνεύμα της εποχής, και στις οποίες βέβαια συμμετέχουν οι φοιτητές/τριες που πρωταγωνιστούν. Η πρώτη είναι η «Σύγκληση της 1ης Πανθεσσαλονικής Συνόδου για τα ζέοντα προβλήματα της Θεσσαλονίκης» όπου ονόματα όπως του Δελμούζου, του Ζάννα, εκπροσώπων του ΚΚΕ και των Ισραηλιτών (είναι η εποχή που ο Μπεναρόγια[3] που ήδη έχει ιδρύσει την Federation) κι έτσι μας δίνεται η ευκαιρία να δούμε τις κοινωνικοπολιτικές δυναμικές, ενώ, χρόνια βέβαια αργότερα (1936), η συγκέντρωση στο Πανεπιστήμιο με θέμα την προσωπικότητα του Ιωάννη Μεταξά -που πρωταγωνιστεί στην πολιτική σκηνή μετά τον θάνατο του Κονδύλη και του Βενιζέλου- με πολλούς διαφορετικών πεποιθήσεων ομιλητές (είναι χαρακτηριστικό ότι η προγραμματισμένη ομιλία του Κ. Καστοριάδη απαγορεύτηκε) φέρνει στο προσκήνιο διαφορετικές τοποθετήσεις και αντιθέσεις ιδεολογικές.
Η δίνη της ιστορίας προχωράει: θάνατος Βενιζέλου και Κονδύλη (ο Γιάννης με δυσαρέσκεια πηγαίνει στην κηδεία του θείου του στα Τρίκαλα), Μάης του 36 και πολύνεκρη απεργία, άνοδος της δικτατορίας του Μεταξά και η κοινωνία πολώνεται.
Παρακολουθούμε, σε λίγο πιο συνοπτικό χρόνο, την εξέλιξη του καθένα στα 10 ζοφερά χρόνια που ακολούθησαν –άλλος στρατεύεται, άλλος παντρεύεται, άλλος ακολουθεί το αντάρτικο, άλλος σκοτώνεται, άλλος/η κάνει παιδιά και η πορεία του βιβλίου συνεχίζει μέχρι και τον εμφύλιο, στο τέλος του οποίου ο συγγραφέας αποφασίζει αυθαίρετα να δώσει ένα τέλος που το χαρακτηρίζει «τέλος κατά παραγγελία, τέλος φανταστικό, τέλος αυθαίρετο και μόνον! ΤΕΛΟΣ ΑΤΕΛΕΙΩΤΟ»! Γιατί, φυσικά, ποτέ δεν υπάρχει τέλος «στα πάθια των ανθρώπων», που λέει κι ο Παπαδιαμάντης.
[1] οι εξισλαμισμένοι Εβραίοι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
[2] https://www.mixanitouxronou.gr/alkis-petsas-o-archintais-sta-kokkina-fanaria-tis-thessalonikis-poy-egine-laiko-eidolo-giati-otan-ton-skotosan-oi-antagonistes-toy-ton-eklapse-i-poli/
[3] https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%91%CE%B2%CF%81%CE%B1%CE%AC%CE%BC_%CE%9C%CF%80%CE%B5%CE%BD%CE%B1%CF%81%CF%8C%CE%B3%CE%B9%CE%B1
Όπως είπαμε όμως και υπαγορεύει και ο τίτλος πρωταγωνιστικό ρόλο έχει ουσιαστικά η Θεσσαλονίκη… Κι ένα κομβικό αλλά και πολύ χαρακτηριστικό επεισόδιο, στις 6 Φεβρουαρίου του 1933 ήταν η δολοφονία του «μαχαιροβγάλτη, χασισοπότη, χαρτοπαίκτη, μαφιόζου» Άλκη Πέτσα[2], του αρχινταή της κακόφημης «ερωτικής συνοικίας» Μπάρας, ο οποίος είχε γίνει λαϊκό είδωλο σε βαθμό που στην κηδεία του πήγαν 5.000 άνθρωποι –μια κηδεία που εξελίχτηκε σε λαϊκό προσκύνημα με Βαμβακάρη, Τσιτσάνη, ζεϊμπεκιές και τραγούδια μαστούρας, στα μάτια της αστυνομίας που έκανε τα στραβά μάτια μπροστά στη λαϊκή ανθρωποθάλασσα!
Μαζί με την φοιτητοπαρέα ο αναγνώστης μεταφέρεται σε γνωστά και μη στέκια της εποχής, όπως στο μαγερειό του Μαθιού, το καφενείο Ντορέ (ίσως υπάρχει ακόμα), στον τεκέ του Φούντα -καθένα με το χρώμα του, τους θαμώνες του, το πνεύμα του. Οι προβληματισμοί και οι συγκρούσεις συνοδεύουν αυτές τις εξορμήσεις (Άλεξ: Αυτοί είμαστε εμείς, οι αστοί της παρακμής. Φαντασιωνόμαστε καταστάσεις του υποκόσμου, ενώ δεν είμαστε υπόκοσμος, δεν είμαστε τίποτα! Αμφιβάλλω αν κάποιος από σας έχει βάλει τσιγαριλίκι στο στόμα του!). Ωστόσο ο Άλεξ, αυτός ο σοφός με τις ρητορικές ικανότητες που αποκαλεί τη Θεσσαλονίκη «πουτάνα», είναι αυτός που με την αντροπαρέα θα ακολουθήσει στη «μπουρδελότσαρκα» και θα ερωτευτεί κεραυνοβόλα την πόρνη Μόνα (εκεί ο ασκητικός Άλεξ αντάμωσε τη μεγάλη ντροπή της μοναχικής ζωής του), σε τέτοιο βαθμό που κίνησε γη και ουρανό για να την βγάλει από κει μέσα.
Σε δύο σημαντικές συγκεντρώσεις αναφέρεται ο συγγραφέας που μεταφέρουν το πνεύμα της εποχής, και στις οποίες βέβαια συμμετέχουν οι φοιτητές/τριες που πρωταγωνιστούν. Η πρώτη είναι η «Σύγκληση της 1ης Πανθεσσαλονικής Συνόδου για τα ζέοντα προβλήματα της Θεσσαλονίκης» όπου ονόματα όπως του Δελμούζου, του Ζάννα, εκπροσώπων του ΚΚΕ και των Ισραηλιτών (είναι η εποχή που ο Μπεναρόγια[3] που ήδη έχει ιδρύσει την Federation) κι έτσι μας δίνεται η ευκαιρία να δούμε τις κοινωνικοπολιτικές δυναμικές, ενώ, χρόνια βέβαια αργότερα (1936), η συγκέντρωση στο Πανεπιστήμιο με θέμα την προσωπικότητα του Ιωάννη Μεταξά -που πρωταγωνιστεί στην πολιτική σκηνή μετά τον θάνατο του Κονδύλη και του Βενιζέλου- με πολλούς διαφορετικών πεποιθήσεων ομιλητές (είναι χαρακτηριστικό ότι η προγραμματισμένη ομιλία του Κ. Καστοριάδη απαγορεύτηκε) φέρνει στο προσκήνιο διαφορετικές τοποθετήσεις και αντιθέσεις ιδεολογικές.
Η δίνη της ιστορίας προχωράει: θάνατος Βενιζέλου και Κονδύλη (ο Γιάννης με δυσαρέσκεια πηγαίνει στην κηδεία του θείου του στα Τρίκαλα), Μάης του 36 και πολύνεκρη απεργία, άνοδος της δικτατορίας του Μεταξά και η κοινωνία πολώνεται.
Παρακολουθούμε, σε λίγο πιο συνοπτικό χρόνο, την εξέλιξη του καθένα στα 10 ζοφερά χρόνια που ακολούθησαν –άλλος στρατεύεται, άλλος παντρεύεται, άλλος ακολουθεί το αντάρτικο, άλλος σκοτώνεται, άλλος/η κάνει παιδιά και η πορεία του βιβλίου συνεχίζει μέχρι και τον εμφύλιο, στο τέλος του οποίου ο συγγραφέας αποφασίζει αυθαίρετα να δώσει ένα τέλος που το χαρακτηρίζει «τέλος κατά παραγγελία, τέλος φανταστικό, τέλος αυθαίρετο και μόνον! ΤΕΛΟΣ ΑΤΕΛΕΙΩΤΟ»! Γιατί, φυσικά, ποτέ δεν υπάρχει τέλος «στα πάθια των ανθρώπων», που λέει κι ο Παπαδιαμάντης.
Χριστίνα Παπαγγελή
[1] οι εξισλαμισμένοι Εβραίοι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
[2] https://www.mixanitouxronou.gr/alkis-petsas-o-archintais-sta-kokkina-fanaria-tis-thessalonikis-poy-egine-laiko-eidolo-giati-otan-ton-skotosan-oi-antagonistes-toy-ton-eklapse-i-poli/
[3] https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%91%CE%B2%CF%81%CE%B1%CE%AC%CE%BC_%CE%9C%CF%80%CE%B5%CE%BD%CE%B1%CF%81%CF%8C%CE%B3%CE%B9%CE%B1
04Απρ09
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου